W rezolucji ZPRE w pierwszej kolejności wskazano na rangę i znaczenie wolności religii oraz przekonań, podkreślając przy tym, iż wolność ta obejmuje prawo do nieposiadania przekonań religijnych lub braku przynależności do jakiejkolwiek wspólnoty wyznaniowej. Zaznaczono tam także, iż ma ona charakter prawa podstawowego oraz jest „istotnym elementem każdego systemu demokratycznego”. W tym kontekście autorzy rezolucji przypominają m.in. o art. 9 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka gwarantującym wolność myśli, wyznania i sumienia oraz wskazują, że przepis ten stanowi fundament systemu ochrony praw człowieka Rady Europy.

Z drugiej strony, w poprawce zgłoszonej przez konserwatywnych członków Zgromadzenia (m.in. Pawła Jabłońskiego z Prawa i Sprawiedliwości) przypomniano, iż wolność myśli, sumienia i wyznania, chroniona na mocy art. 9 Konwencji, nie ma charakteru absolutnego. Autorzy poprawki powołują się przy tym na postanowienia Konwencji oraz na orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wskazując, że „państwa członkowskie dysponują marginesem swobody w przyjmowaniu proporcjonalnych i przewidzianych prawem środków mających na celu ochronę bezpieczeństwa publicznego, spójności społecznej oraz praw i wolności innych osób, w tym przepisów prewencyjnych przeciwdziałających radykalizacji, ekstremizmowi, przymusowi i szkodliwym praktykom społecznym, o ile środki takie są konieczne w demokratycznym społeczeństwie” (s. 2).

Wzrost nietolerancji religijnej w Europie?

W dalszej części rezolucji wskazano na niepokojący trend polegający na wzroście przejawów wykluczenia i nietolerancji ze względu na religię w całej Europie. W tym względzie w dokumencie przypomniano o poprzednich aktach Rady Europy, dotyczących antysemityzmu, islamofobii oraz „neorasizmu” (neo-racism). „Zgromadzenie uważa, że państwa członkowskie powinny zintensyfikować wysiłki na rzecz zapobiegania i przeciwdziałania wszelkim formom rasizmu i nietolerancji, które fałszywie przedstawiają różnice kulturowe, w szczególności przynależność religijną, jako przyczynę rzekomej niezgodności między grupami mniejszościowymi a społeczeństwami europejskimi” – wskazano w dokumencie (s. 2).

Autorzy rezolucji zwracają uwagę, że przejawy nietolerancji religijnej w Europie często wydają się być powiązane z konfliktami występującymi w innych regionach. Zgromadzenie wskazuje w tym kontekście na konflikt izraelsko-palestyński. W dokumencie podkreślono też, iż konflikt ten stał się katalizatorem wzrostu liczby incydentów antysemickich, w tym aktów przemocy i ataków fizycznych, ale także mowy nienawiści w mediach społecznościowych. Jak wskazuje ZPRE, powołując się na działającą w strukturach Rady Europy Europejską Komisję przeciwko Rasizmowi i Nietolerancji (European Commission against Racism and Intolerance – ECRI), wzrosła również liczba aktów o charakterze islamofobicznym.

ZPRE wyraża także uznanie oraz poparcie dla prac Komisji ECRI, przypomina państwom członkowskim o konieczności wdrażania zaleceń tego gremium oraz podkreśla, że państwa członkowskie powinny zapewnić społecznościom wyznaniowym i ich członkom możliwość korzystania z prawa do wolności wyznania bez przeszkód i dyskryminacji, zgodnie z art. 9 Konwencji. Obejmuje m.in. możliwość publicznego wyrażania swoich opinii bez narażania się na cenzurę lub zastraszanie. W rezolucji wskazano na edukację jako na obszar kluczowy z punktu widzenia zwalczania „ignorancji, przełamywania stereotypów i uprzedzeń oraz budowania zaufania i wzajemnego szacunku” (s. 3).

Możliwość wyrażania wiary czasami jest nadmiernie ograniczona

Odwołując się do rezolucji z 2015 roku, zatytułowanej „Walka z nietolerancją i dyskryminacją w Europie, ze szczególnym uwzględnieniem chrześcijan” (Tackling intolerance and discrimination in Europe with a special focus on Christians), ZPRE wskazuje, że nietolerancja i dyskryminacja ze względu na religię lub przekonania dotykają zarówno większościowe, jak i mniejszościowe grupy religijne w Europie. Gremium stwierdza, iż wyrażanie wiary jest czasami nadmiernie ograniczane przez krajowe ustawodawstwo i politykę oraz podkreśla potrzebę określenia praktycznych sposobów umożliwienia praktyk religijnych w miejscu pracy i innych środowiskach.

W dalszej kolejności ZPRE m.in. podkreśla szczególną odpowiedzialność osób publicznych za potępianie nienawiści religijnej i wszelkich innych form nietolerancji, wskazuje na naruszenia wolności wyznania lub przekonań oraz wykorzystywania religii w kontekście rosyjskiej agresji na Ukrainę, potępiając m.in. Rosyjską Cerkiew Prawosławną jako narzędzie w rękach Kremla.

Zalecenia Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy

W świetle ustaleń, zaprezentowanych w pierwszej części rezolucji, ZPRE wzywa państwa członkowskie Rady Europy do podjęcia szeregu działań, mających na celu poprawę sytuacji w zakresie wolności wyznania.

W rezolucji zaleca się państwom RE gromadzenie danych dotyczących nietolerancji i dyskryminacji, z uwzględnieniem takich charakterystyk jak religia, płeć, pochodzenie etniczne, narodowość czy przynależność religijna ofiar oraz do zapewnienia szkoleń z zakresu wiedzy o religii dla urzędników publicznych, funkcjonariuszy organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości, w celu ułatwienia identyfikacji tego typu czynów.

Ponadto ZPRE rekomenduje państwom członkowskim RE wzmocnienie współpracy z organizacjami medialnymi w celu promowania rzetelnego i dokładnego przedstawiania przekonań religijnych oraz stylów życia w mediach, jak i przeciwdziałania negatywnym stereotypom czy stygmatyzacji opartej na religii lub przekonaniach, bez naruszania niezależności środków masowego przekazy.

Pozostałe zalecenia dotyczą m.in. konieczności zapewnienia równego i sprawiedliwego traktowania wszystkich wspólnot religijnych przez administrację publiczną oraz wezwania ustawodawców i przywódców politycznych do powstrzymania się od używania języka stygmatyzującego i dyskryminującego lub wykorzystywania religii do celów politycznych. ZPRE apeluje także do państw członkowskich, aby naruszenia wolności wyznania lub przekonań związane z sytuacjami konfliktów zbrojnych i okupacji zagranicznej były skutecznie monitorowane, dokumentowane i rozwiązywane na szczeblu krajowym i międzynarodowym oraz o wspieranie dialogu międzyreligijnego, który ma służyć lepszemu wzajemnemu zrozumieniu.

Zgromadzenie apeluje również o nałożenie sankcji wobec patriarchy Cyryla i hierarchów Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, którzy promują, usprawiedliwiają lub udzielają ideologicznego wsparcia dla wojny i agresji Federacji Rosyjskiej przeciwko Ukrainie oraz innych operacji hybrydowych mających na celu podważenie stabilności demokratycznej w Europie. ZPRE wzywa też parlamenty krajowe do utworzenia grup parlamentarnych zajmujących się zapobieganiem i zwalczaniem rasizmu, nietolerancji i nienawiści.

– Rezolucja Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy słusznie podkreśla znaczenie wolności religijnej jako jednego z fundamentów ładu demokratycznego oraz zasadnie dostrzega i potępia wykorzystywanie religii przez rosyjską Cerkiew do legitymizowania agresji na Ukrainę. Z drugiej strony dokument pobieżnie odnosi się do sytuacji chrześcijan, marginalnie traktując ten temat. Taki stan rzeczy budzi zdziwienie, zwłaszcza w odniesieniu do doniesień i raportów szeregu organizacji międzynarodowych z ostatnich lat, wskazujących na wysoki poziom incydentów wymierzonych w chrześcijan. W tym kontekście wymienić można m.in. raport organizacji Open Doors z 2020 roku, zgodnie z którym prześladowania chrześcijan na świecie przybierają niespotykaną wcześniej skalę. W dokumencie wskazano, że w 2019 roku na całym świecie 260 milionów chrześcijan spotkało się z jakąś formą nękania, agresji czy wrogości ze względu na swoją wiarę. Warto również przywołać raport OBWE z 2025, który stwierdza wysoki poziom przypadków przestępstw wymierzonych w chrześcijan oraz w chrześcijańskie miejsca kultu w wielu krajach Europy. Biorąc pod uwagę wskazane powyżej dane oraz skalę antychrześcijańskiej przemocy, tak pobieżne potraktowanie problematyki odnoszącej się do wolności wyznania chrześcijan może budzić wątpliwości co do pełnej adekwatności diagnozy przedstawionej przez Zgromadzenie – komentuje Patryk Ignaszczak z Centrum Prawa Międzynarodowego Ordo Iuris.