Jest to fabularyzowana opowieść historyczna, która przenosi czytelnika w burzliwy świat przełomu XVIII i XIX wieku – czas wielkich nadziei, dramatycznych wyborów i duchowych zmagań. Autor z dbałością o szczegóły kreśli historyczne tło – od pustynnych krajobrazów Egiptu po urokliwe zakątki Sandomierza – oddając złożoność realiów politycznych, społecznych i religijnych tamtej epoki. Na kartach książki ożywają postacie historyczne, z których na pierwszy plan wysuwa się Adam Prosper Burzyński – zakonnik, misjonarz, a potem biskup sandomierski. Jego losy, pełne odwagi, wiary i poświęcenia, splecione zostały z historiami innych wybitnych postaci, jak generał Józef Zajączek czy Tadeusz Kościuszko. Wzruszające sceny codzienności, duchowe rozterki oraz dylematy patriotyzmu i lojalności ukazane są z wielką siłą i autentycznością.

„Generał Zajączek przebudził się ze snu, szukając wzrokiem starego przyjaciela. Zamiast niego zobaczył żonę podobną do porcelanowej figurki. Aleksandra była tak samo olśniewająco piękna, jak przed przeszło pięćdziesięciu laty, kiedy spotkali się po raz pierwszy na balu u hetmana Branickiego w Białymstoku. Zapięta pod szyją satynowa suknia podkreślała harmonijne proporcje ciała. Niezmiennie młoda twarzyczka zaprzeczała wszelkim znanym rachubom czasu. Z gracją nachyliła się nad mężem. Wielkie piwne oczy stały się teraz tak bliskie, że mógł w nich wyczytać, bez cienia wątpliwości, szczere zatroskanie. – Mój książę namiestnik stale na wojnie. Nawet przez sen wydaje rozkazy i wymachuje szablą – zażartowała, dotykając aksamitnymi palcami jego pomarszczonej dłoni.

Wypłowiała twarz generała nabrała młodzieńczego wigoru. Próbował unieść głowę pokrytą gęstwiną zmierzwionych srebrzystych włosów, ta jednak nie potrafiła rozstać się z wielką poduszką, ułożoną na wezgłowiu kozetki” – czytamy w książce.

Styl narracji bp. Nitkiewicza łączy epicki rozmach z intymnością osobistych przeżyć bohaterów, przypominając najlepsze wzorce polskiej powieści historycznej. Barwny język, kunsztowne opisy oraz głębokie portrety psychologiczne sprawiają, że „Protos” nie tylko wciąga, ale również inspiruje do refleksji nad wiernością własnym ideałom, odpowiedzialnością za wspólnotę oraz rolą wiary w życiu człowieka.