W zjeździe wzięli udział delegaci reprezentujący 29 organizacji członkowskich z 22 krajów europejskich, a jego gośćmi byli m.in.: szef Gabinetu Prezydenta RP min. Adam Kwiatkowski, posłowie do Sejmu RP Joanna Fabisiak, Mirosław Koźlakiewicz i Jan Dziedziczak, dyrektor Departamentu Współpracy z Polonią i Polakami za Granicą przy MSZ Jacek Junosza-Kisielewski oraz wiceprzewodniczący Sejmu Republiki Litewskiej Jarosław Narkiewicz.

Rzymski jubileusz

Zjazdowi towarzyszyła konferencja „Kraj – Emigracja. 25 lat później”, zorganizowana przez Radę Polonii Świata, Europejską Unię Wspólnot Polonijnych oraz Stowarzyszenie „Wspólnota Polska” w 25. rocznicę powstania Stowarzyszenia „Wspólnota Polska” oraz pierwszej konferencji „Kraj – Emigracja”, która odbyła się w Rzymie w październiku 1990 r. pod duchowym patronatem Ojca Świętego Jana Pawła II. Konferencja podzielona została na trzy bloki tematyczne: „Jan Paweł II – Polonia semper fidelis” – z udziałem ks. prof. Romana Dzwonkowskiego SAC – członka Rady Krajowej Stowarzyszenia „Wspólnota Polska”, ks. prał. Pawła Ptasznika – rektora Polskiej Misji Katolickiej w Rzymie, ks. prał. Wojciecha Górlickiego – proboszcza parafii pw. Matki Bożej Królowej Pokoju w Wilnie i ks. Wiesława Wójcika TChr – dyrektora Instytutu Duszpasterstwa Emigracyjnego; „By czuć się Polakiem” – tu refleksjami podzielili się: Marek Malicki – były prezes Kongresu Polonii Kanadyjskiej oraz Rady Polonii Świata, Halina Subotowicz-Romanowa – przewodnicząca Kongresu Polaków w Rosji, Aleksander Zając – przewodniczący Konwentu Organizacji Polskich w Niemczech; oraz „Nauczanie Jana Pawła II drogowskazem dla Polaków i Polonii”, w którym wystąpili: ks. Leszek Kryża TChr – przewodniczący Zespołu Pomocy Kościołowi na Wschodzie KEP, Jan Cytowski – prezes Rady Polonii Świata, Helena Miziniak – dotychczasowa prezes Europejskiej Unii Wspólnot Polonijnych oraz Longin Komołowski – prezes Stowarzyszenia „Wspólnota Polska”. Moderatorkami konferencji były red. Aleksandra Zapotoczny, reprezentująca Stowarzyszenie „Totus Tuus”, oraz red. Margita Kotas, reprezentująca „Niedzielę”.

Wymiary polskości

– Fundamentem kultury polskiej jest chrześcijaństwo – mówił ks. prof. Roman Dzwonkowski SAC. W tym kontekście przypomniał o postulatach Jana Pawła II dotyczących wychowania na emigracji oraz o dumie z Polski obecnej w przemówieniach Papieża. Wskazał, że przemówienia Jana Pawła II do Polonii były dla niej darem, ale i zadaniem. Ks. Dzwonkowski przedstawił propozycję wydania kompendium nauczania Jana Pawła II, które zostałoby przetłumaczone na kilka języków, dla przedstawicieli Polonii, którzy nie znają już języka ojczystego.

Problematyce tożsamości narodowej i religijnej – dziedzictwu i zadaniu obecnym w nauczaniu Papieża Polaka poświęcone było wystąpienie ks. prał. Pawła Ptasznika. – Poczucie narodowej dumy i świadomość wartości, które niesie w sobie duchowa tradycja zachowana wśród Polaków żyjących za granicą, a także wdzięczność wobec tych, którzy za cenę trudów i wyrzeczeń ją przechowali, były w papieskich przesłaniach punktem wyjścia do wskazania zadań, jakie stoją przed współczesną polską emigracją i rodakami w kraju i na świecie – mówił ks. Ptasznik. Odnosząc się do słów Jana Pawła II wypowiedzianych do Polonii w Brukseli w maju 1980 r., podkreślił, że „konieczność integracji nie może oznaczać wyzbycia się swoich korzeni, bo byłoby to zubożeniem zarówno siebie samego, jak i przybranego społeczeństwa”.

Ks. prał. Wojciech Górlicki wrócił wspomnieniami do pielgrzymki Jana Pawła II na Litwę w dniach 4-7 września 1993 r. i do najbardziej oczekiwanego przez Polaków spotkania w kościele Świętego Ducha w Wilnie, w którym do dziś nabożeństwa są sprawowane tylko w języku polskim. – Nie da się ukryć, że odzyskanie niepodległości przez Litwę nie wszystkim jej obywatelom przyniosło równą radość, ponieważ nie wszyscy mogli w równym stopniu czerpać z tego daru wolności. Na pewno spodziewaliśmy się, że Papież powie nie tylko do nas, ale w pewnym sensie również za nas, choć oczywiście zrozumiałe było, że Jan Paweł II jest tu obecny przede wszystkim jako pasterz każdego katolika, bez względu na narodowość. Chcieliśmy jednak wtedy bardzo myśleć i odczuwać, że będąc Następcą św. Piotra, jest Polakiem wśród Polaków – wspominał ks. Górlicki.

O interpretacji polskości w nauczaniu Jana Pawła II mówił w swym wystąpieniu ks. Wiesław Wójcik TChr. – Homilie i przemówienia wygłoszone podczas ośmiu papieskich pielgrzymek do Ojczyzny można potraktować jako jeden, składający się z kilku rozdziałów, tekst o Ojczyźnie. Do pewnego stopnia refleksja ta stała się rozwinięciem poetyckiej wizji Karola Wojtyły, wyrażonej w poemacie „Myśląc Ojczyzna...” – mówił. Ks. Wójcik wskazał, że liczne wypowiedzi Ojca Świętego dotyczące rozumienia polskości miały miejsce w trakcie jego spotkań z wieloma środowiskami polonijnymi na całym świecie. – Apostolskie podróże Jana Pawła II na wszystkie kontynenty stały się wyjątkową okazją do włączenia w papieskie nauczanie refleksji na temat emigracyjnego wymiaru polskości, tak bardzo głęboko obecnego w dziejach Polaków od ponad 200 lat.

Tożsamość i wspólnota

W drugim bloku tematycznym wystąpili uczestnicy historycznej konferencji w Rzymie w 1990 r. Marek Malicki przypomniał kulisy i przebieg konferencji sprzed 25 lat. Halina Subotowicz-Romanowa przedstawiła działalność środowiska polskiego w Rosji przed historyczną konferencją oraz jej pokłosie. – W wyniku spotkania w Rzymie zaczęły powstawać pierwsze kontakty kraj – Polonia. Zostały podjęte programowe działania przez władze państwowe w Polsce wobec Polaków i Polonii na Wschodzie. Została przyjęta Uchwała o repatriacji oraz Uchwała o Karcie Polaka, skierowano pomoc w nauczaniu języka i kultury polskiej – mówiła. – Przez 25 lat organizacje polonijne na Wschodzie staranną pracą w pełni wykazywały swe przywiązanie do polskości i Macierzy. Powstały szkoły polonijne, odzyskaliśmy kościoły, upamiętniliśmy miejsca pamięci i męczeństwa, o które dbamy; propagujemy język polski i kulturę w środowiskach swojego zamieszkania – dodała Halina Subotowicz-Romanowa. Aleksander Zając dzielił się osobistymi refleksjami i doświadczeniem życia emigracyjnego w Niemczech, a także uwagami na temat najmłodszej fali emigrantów z Polski. – Wsłuchajcie się w głos Polonii i Polaków z zagranicy i wspólnie z nami stwórzcie warunki dla rozwoju i pielęgnacji naszej kultury, tradycji i języka polskiego w duchu wolności i w duchu prawdziwych wartości chrześcijańskich. By czuć się Polakiem... – zaapelował do władz Polski.

Nowoczesny patriotyzm

W imieniu bp. Wiesława Lechowicza, przewodniczącego Komisji ds. Polonii i Polaków za Granicą KEP, jego przesłanie odczytał ks. Leszek Kryża TChr. „Nawet tylko pobieżne zapoznanie się z nauczaniem i działalnością Jana Pawła II w relacji do środowiska polskiej emigracji przekonuje, że w dbałości o tożsamość ludzką, polską i chrześcijańską widział zadanie tak dla pojedynczych osób, jak i instytucji troszczących się o polskich emigrantów. Świętemu Papieżowi bardzo zależało, by nasi rodacy stawali się dojrzałymi ludźmi, Polakami i katolikami. Kieruję do Was moje pozdrowienie z życzeniami, by podobne pragnienia i dążenia nadawały sens dalszej Waszej aktywności i wyznaczały kierunki podejmowanych działań w przyszłości” – napisał bp Lechowicz.

Jan Cytowski ukazał znaczenie wypowiedzi Jana Pawła II na temat Ojczyzny, dziedzictwa narodowego i kulturowego, moralności, poszanowania prawa człowieka do wolności, adresowanych do środowisk emigracyjnych, które można interpretować jako wykładnię szeroko rozumianego nowoczesnego patriotyzmu. – Z tak rozumianego patriotyzmu wynika etos współczesnej Polonii i Polaków poza granicami kraju. Jest nim realizacja chrześcijańskiej wizji człowieka i społeczeństwa w krajach osiedlenia, z zachowaniem tożsamości narodowej kraju pochodzenia, przy całkowitym poszanowaniu prawa kraju emigracji. Etos, którego istotnym elementem jest więź emigracji i Polonii z Polską, ujęta bardzo syntetycznie i kilkakrotnie powtarzana przez Jana Pawła II podczas spotkań z Polonią: „Polonia jest ważna dla Polski, tak jak Polska jest ważna dla Polonii”.

O problemie widocznym w najnowszej emigracji – nieumiejętności odróżnienia integracji od asymilacji mówiła m.in. Helena Miziniak. – Aby sytuacja ta mogła ulec zmianie, konieczne jest zaangażowanie nas wszystkich, a szczególnie Kościoła, który na dzień dzisiejszy ma największy dostęp do migrantów. Przez różnego rodzaju dyskusyjne spotkania, sympozja, konferencje opracowane na bazie nauki św. Jana Pawła II starajmy się rozbudzić w tym pokoleniu Polaków miłość do Ojczyzny i dumę narodową – mówiła i dodała, że Papież często podkreślał, iż pełny rozwój na emigracji nie jest możliwy w oderwaniu od korzeni, czyli w oderwaniu od kultury i historii własnego narodu.

Konferencję zakończyło wystąpienie prezesa Longina Komołowskiego, który dokonał podsumowania, jak podkreślił, wyczerpujących temat referatów. Zwrócił uwagę na symptomatyczny fakt nieobecności na konferencji przedstawicieli młodej emigracji i jej organizacji. Zaznaczył też, że Polonia przez integrowanie się w krajach zamieszkania i pracę na rzecz tych krajów najlepiej promuje Polskę w świecie.

Wydarzeniami towarzyszącymi Zjazdowi Europejskiej Unii Wspólnot Polonijnych oraz konferencji „Kraj – Emigracja. 25 lat później” były uroczystości wręczenia abp. Szczepanowi Wesołemu honorowej nagrody Stowarzyszenia „Wspólnota Polska” – „Fundamenty Polskości”, odsłonięcia i poświęcenia na dziedzińcu kościoła polskiego św. Stanisława BM tablicy pamiątkowej ku czci św. Jana Pawła II oraz Msze św. – przy grobie św. Jana Pawła II, sprawowana pod przewodnictwem kard. Zenona Grocholewskiego, oraz w kościele polskim, pod przewodnictwem abp. Szczepana Wesołego.

Patronat medialny nad konferencją objęły: Polskie Radio dla Zagranicy, TVP Polonia oraz Tygodnik Katolicki „Niedziela”.

* * *

Nowe władze Europejskiej Unii Wspólnot Polonijnych

Podczas październikowego Zjazdu Europejskiej Unii Wspólnot Polonijnych dokonano wyboru nowych władz organizacji. Prezydentem EUWP został Tadeusz Adam Pilat ze Szwecji. Funkcję wiceprezydenta powierzono Wiesławowi Lewickiemu z Niemiec, a sekretarza generalnego – Teresie Sygnarek ze Szwecji.

Do EUWP przyjęto cztery nowe organizacje polonijne: Związek Polaków w Niemczech „Rodło”, Federację Polonii Francuskiej, Centrum „Together-Razem” z Irlandii i „Euro Polonia” z Holandii.