W 2000 roku przypadała 125 rocznica likwidacji Kościoła unickiego w Królestwie Polskim. Z tej okazji Muzeum Chełmskie w Chełmie zorganizowało wystawę historyczną pt. "Kościół unicki na Ziemi Chełmskiej". Ekspozycja będzie czynna do końca stycznia 2001 roku w salach muzeum przy ul. Lubelskiej 55.

Celem unii było włączenie Cerkwi prawosławnej działającej na terenach Rzeczypospolitej w struktury Kościoła katolickiego, przy jednoczesnym zachowaniu jej tradycji i obrządku wschodniego. W ten sposób nawiązano łączność organizacyjną i teologiczną z Rzymem, która była utracona od 1054 roku. Na sytuację Cerkwi w Polsce w XVI wieku wywarł wpływ poreformacyjny nurt odnowy Kościoła katolickiego. W Cerkwi zaczęły się rozlegać głosy za reformą i ewentualną unią z katolikami. Jednak do pierwszej deklaracji unijnej ruskiego episkopatu prawosławnego doszło w 1590 roku. Zebrani w Bełzie przed dorocznym synodem czterej biskupi z władyką łuckim Cyrylem Terleckim na czele, wyrazili wolę przystąpienia do unii z Kościołem katolickim. Później prace nad ustanowieniem unii nabrały jeszcze większego rozmachu. 15 września 1595 roku w Warszawie na zjeździe duchowieństwa łacińskiego i prawosławnego pod przewodnictwem władyki Cyryla Terleckiego proklamowano umowę między obu duchowieństwami. Przedstawiono w niej warunki funkcjonowania przyszłego Kościoła unickiego. Tego samego roku delegacja episkopatu ruskiego wyruszyła do Rzymu, gdzie spotkała się z papieżem Klemensem VIII. Biskupi Hilary Pociej i Cyryl Terlecki złożyli tam katolickie wyznanie wiary i obediencję Ojcu świętemu w imieniu metropolity Michała Rahozy oraz episkopatu ruskiego w Rzeczypospolitej. Papież Klemens VIII bullą "Magnus dominus et laudabilis nimis" potwierdził i publicznie ogłosił zawarcie unii kościelnej. Zwołany przez metropolitę Michała Rahozę w październiku 1596 roku do Brześcia synod proklamował zawarcie unii. Oprócz metropolity, w synodzie wzięło również udział pięciu władyków: Hipacy Pociej z Włodzimierza, Cyryl Terlecki z Łucka, Jona Hohol z Pińska, Dionizy Zbirujski z Chełma, abp Herman z Połocka, trzech archimandrytów i niższe duchowieństwo. Stolicę Apostolską reprezentowali: Jan Dymitr Solikowski, Bernard Maciejowski, łaciński biskup chełmski Stanisław Gomoliński. Unia miała przede wszystkim charakter religijny. Na jej mocy Rusini przyjęli wszystkie dogmaty katolickie i prymat papieża. Zachowali natomiast swoją tradycję, obrzędy, kanony, dużą samodzielność administracyjną oraz instytucje żonatych duchownych i kalendarz juliański. Inicjatywę zjednoczenia dwóch Kościołów metropolita i biskupi ruscy podjęli z różnych przyczyn. Nade wszystko chcieli bronić zagrożonej władzy przeciwko patriarsze moskiewskiemu. Zależało im również na wejściu do senatu i dorównaniu znaczeniem biskupom rzymskokatolickim.

Od samego początku Chełm był stolicą diecezji unickiej. Pierwszym jej biskupem został Dionizy Zbirujski (1596-1603). W XIX wieku diecezja ta była jedyną unicką w całym Królestwie Polskim. Wystawa zorganizowana w chełmskim muzeum nawiązuje do wciąż żywych tradycji Kościoła grekokatolickiego. Ekspozycję tworzą obrazy i ryciny z wizerunkami świętych oraz portrety biskupów unickich. Są także zaprezentowane starodruki, dokumenty, księgi parafialne, liturgiczne i biblie. Do najciekawszych eksponatów w tej grupie należy oryginalne dzieło autorstwa biskupa chełmskiego Jakuba Suszy pt. "Phoenix tertiatio redivivus", Zamość 1684. Ciekawym eksponatem jest również wschodnia szata liturgiczna. Oglądając wystawę trzeba koniecznie zwrócić uwagę na bogatą dokumentację fotograficzną kościołów unickich ziemi chełmskiej a także wykonane różnymi technikami krzyże procesyjne. Wśród medali związanych z tematyką unii jest m. in. wydany w 1874 roku w Brukseli który zaprojektował C. K. Norwid. Część z pokazanych na wystawie eksponatów pochodzi ze zbiorów muzeów w Chełmie, Zamościu i Tomaszowie Lubelskim. Są także zabytki i materiały wypożyczone z Archiwum Państwowego w Lublinie, delegatury chełmskiej Wojewódzkiego Oddziału Służby Ochrony Zabytków w Lublinie, parafii rzymskokatolickiej w Kumowie oraz prywatnych kolekcji.

Wystawę, jaka powstała z inicjatywy dr Eugeniusza Wilkowskiego i dyrektora Muzeum Chełmskiego Wojciecha Mazurka, zorganizowano dzięki wsparciu finansowemu Starostwa powiatowego w Chełmie. Przygotowali ją pracownicy muzeum: Marek Kokosiński, Beata Mojska, Longin Tokarski i Andrzej Fituła. Będzie ją można zwiedzać do końca stycznia 2001 roku. Warto zapoznać się z tragicznymi dziejami Kościoła unickiego, bowiem jest to jedyny jak dotychczas udany akt zjednoczeniowy Kościoła w całej historii chrześcijaństwa.