Na progu trzeciego tysiąclecia, gdy coraz bardziej aktualne jest pytanie - dokąd jako państwo i naród zmierzamy? - niezbędne jest ukazywanie szlachetnych i patriotycznych wzorców, na których przez wieki wychowywały się kolejne pokolenia Polaków. Do takich postaci należy kpt. Franciszek Mach, zamordowany z innymi polskimi oficerami na Wschodzie. Jest on tragiczną ofiarą szaleńczych, totalitarnych idei, mających na celu likwidację całych narodów i państw.
Urodził się w rodzinie Jakuba i Apolonii z Darłaków 9 listopada 1896 r. w Wolicy Ługowej. Do szkoły powszechnej uczęszczał w Sędziszowie Młp., a następnie do II Gimnazjum w Rzeszowie. W zachowanych do dziś sprawozdaniach gimnazjum wymieniany był w niewielkiej grupce uczniów uzdolnionych, kończących każdy rok nauki z wynikiem celującym. Razem z nim do tej samej klasy chodził jego przyjaciel Leopold Lis-Kula - późniejszy sławny pułkownik.
Franciszek od wczesnej młodości należał do Polowych Drużyn Sokolich, a następnie do Związku Strzeleckiego w Rzeszowie. Nie wiadomo do końca, z jakich powodów wyjechał nagle z matką wiosną 1914 r. do Ostrawy, nie przystępując do egzaminu maturalnego. Po wybuchu I wojny światowej na wieść o ciężkich walkach Legionów Polskich i rannym w bitwie koledze Wojciechu Wojdonie, uciekł z domu i 12 grudnia 1914 r. zgłosił się do 2. pułku piechoty II Brygady Legionów.
Jego wybitna postawa bojowa na froncie wkrótce zaowocowała pierwszymi odznaczeniami wojennymi i kolejnymi stopniami podoficerskimi. Pod komendą dowódcy 2. Brygady gen. Józefa Hallera walczył w Karpatach i na wieść o krzywdzącym Polskę - tzw. pokoju brzeskim - przedarł się pod Rarańczą 15 lutego 1918 r. wraz z brygadą na drugą stronę frontu, porzucając austro-węgierską służbę. Po tej bitwie II Brygada została rozwiązana. Franciszek Mach, wtedy już podporucznik, przedostał się na Ukrainę, tam wstąpił do 13. pułku piechoty II Korpusu Polskiego z nowym jego dowódcą gen. J. Hallerem na czele i pod Kaniowem 11 maja 1918 r. brał udział w morderczej bitwie z Niemcami. Od maja do lipca 1918 r. pracował w POW. W sierpniu 1918 r., przez Rosję przedzierał się do Murmańska, następnie przedostał się z Hallerem drogą morską do Francji, gdzie do maja 1919 r. służył w jego Błękitnej Armii. W czerwcu wraz z całą Armią został skierowany do Polski.
Sytuacja polityczno-militarna dopiero co odrodzonego państwa była wówczas bardzo nieustabilizowana. Trwała wojna polsko-bolszewicka i polsko-ukraińska. Groziła nam wojna z Niemcami, które nie chciały się pogodzić z nowymi granicami Polski.
F. Mach awansował na stopień porucznika, objął dowództwo kompanii w 54. pułku i wraz z Armią Hallera brał udział w jej działaniach wojennych na terenie Polski. Za sierpniowe zmagania z bolszewikami w 1920 r. odznaczono go Orderem Virtuti Militari V klasy, nr 987.
Po wojnie nadal służył w 54. pułku jako dowódca kompanii, najpierw w Drohobyczu, gdzie zdał z wynikiem bardzo dobrym zaległą maturę, później z pułkiem stacjonował w Tarnopolu. W 1922 r. awansował do stopnia kapitana. W 1925 r. na własną prośbę został zwolniony do rezerwy. Do 1928 r. był nauczycielem historii w szkołach w Hajnówce, po czym znów wrócił do swojego pułku. W 1931r. został skierowany do KOP - "Sejny" pod Wiżajnami k. Suwałk.
W 1936 r. przeniesiono go do 8. pułku w Lublinie, w którym służył już do wojny. Z całego przebiegu służby wojskowej kpt. Franciszka Macha wyłania się obraz oficera-patrioty wielkiego formatu o nieskazitelnej postawie etyczno-moralnej, dyspozycyjnego, z wielkim oddaniem służącego Ojczyźnie. Mimo tej postawy i niewątpliwych zasług trzykrotnie odmówiono mu zgody na studia wojskowe. Ukończył korespondencyjne studia prawnicze, a obronę pracy przerwała hitlerowska agresja na Polskę. Wraz ze swoim pułkiem brał udział w kampanii wrześniowej 1939 r.
Na terenach wschodniej Polski 17 września 1939 r. był świadkiem wkroczenia wojsk sowieckich. Kilkakrotnie zmieniał miejsce zamieszkania i jednocześnie opiekował się najbliższą rodziną. Na kilka dni przed powrotem do niemieckiej strefy okupacyjnej, aby w konspiracji nadal walczyć z wrogiem, 10 kwietnia 1940 r. został rozpoznany, aresztowany i osadzony na Zasaniu w przemyskim więzieniu NKWD. Jego żona z dwoma synkami została wywieziona do Kazachstanu i przeżyła koszmar katorżniczych warunków pracy i życia zesłańców, z których ocalał tylko najmłodszy, wówczas 11-letni, syn Jan. Od tego momentu nad kpt. F. Machem na 50 lat zamknęła się kurtyna milczenia. Intensywne powojenne poszukiwania nie przyniosły żadnych rezultatów. Dopiero w 90. latach powoli ustalono, że z przemyskiego więzienia został wysłany transportem śmierci nr 104. w grupie 31 osób i 21 listopada 1940 r. dotarł do więzienia przesyłowego w Kijowie. Nocą z 12 na 13 listopada 1940 r. został zamordowany w więzieniu wewnętrznym UNKWD Kijów Karolenkiwskaja 17. Ciało wywieziono do lasów w Bykowni oddalonej o 8 km od Kijowa i pochowano w masowej mogile. Obecnie w bykownieńskim lesie przybito na drzewach imienne tablice symbolizujące groby spoczywających tam ofiar. Na jednym z drzew jest też tablica poświęcona kpt. Franciszkowi Machowi.
Należy jeszcze dodać, że brat jego żony Eugeniusz Baziak był biskupem diecezji lwowskiej, po wojnie z siedzibą w Lubaczowie. Przez ówczesne stalinowskie władze PRL-u był więziony, prześladowany i szykanowany. Gdy zmarł kardynał Adam Sapieha, metropolita krakowski, został przez stolicę apostolską wyznaczony na jego miejsce.
Abp Baziak z kolei, wyświęcił na biskupa ks. Karola Wojtyłę, który w 1962 r. objął kierownictwo archidiecezji krakowskiej.
Wydawało się, że o kpt. Franciszku Machu, jego wojennym heroizmie i tak tragicznym końcu młodego życia wiemy już wszystko. I oto w 1998 r., nakładem Centralnego Archiwum MAWIA została wydana książka pt. Spod Monte Cassino na Sybir. Jako motto książki wydrukowano zwrotkę wiersza pt. Do Przyjaciela:
Złożyłeś wtedy Ojczyźnie - przysięgę,
Że pójdziesz szlakiem żołnierzy - tułaczy,
Którym los dziejów poprzez trudów - wstęgę
Kierunek długiej wędrówki - wyznaczył.
Podpisano Franciszek Mach. Autor tego wiersza miał także niezwykłe uzdolnienia muzyczne i graficzne. Uczestnictwo w niezliczonej ilości bitew, ocieranie się na co dzień o śmierć i oglądanie wielu drastycznych scen bitewnych nie zgubiło poetyckiej duszy Franciszka Macha. Pomimo wytężonych poszukiwań nie udało się odnaleźć całości, jak również ustalić, czy były kiedyś publikowane jakieś inne jego utwory.