W vademecum zwołanego przez Franciszka synodu o synodalności możemy przeczytać, że „nikt (...) nie powinien byc´ wykluczony z dzielenia sie? swoja? perspektywa? i dos´wiadczeniem, o ile chce pomo´c Kos´ciołowi na jego synodalnej drodze poszukiwania tego, co dobre i prawdziwe”. Z zaproszenia do zabrania głosu skorzystali polscy artyści, którzy przez blisko 2 miesiące na przełomie 2022/23 r. obradowali w Łodzi w ramach Synodu Artystów.

Wiara i sztuka

– Mamy dziś do czynienia z głębokim kryzysem i regresem teologii sztuki. Kościół funkcjonuje tak, jakby zapomniał swoją dawną teologię obrazu, a tym bardziej nie potrafi teologicznie spojrzeć na sztukę najnowszą – powiedział w rozmowie z KAI dr hab. Łukasz Murzyn, prof. UP, dziekan Wydziału Sztuki Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, który w imieniu uczestników i organizatorów Synodu Artystów podpisał list skierowany do przewodniczącego KEP abp. Stanisława Gądeckiego. Dokument ten jest niejako podsumowaniem obrad m.in. artystów, teologów i historyków sztuki, którzy uczestniczyli w synodzie, a zebrano w nim propozycje konkretnych rozwiązań dla hierarchów, prezbiterów i wszystkich, „którym na sercu leży kondycja wspólnoty Kościoła”.

Już w pierwszych zdaniach możemy przeczytać, że główną konstatacją Synodu Artystów jest „wezwanie do tego, aby Kościół zwrócił baczniejszą uwagę na sztukę współczesną i szerzej, na kulturę wizualną”. Wiąże się to z faktem, że Kościół „pod koniec XIX wieku podjął błędną i brzemienną w skutkach decyzję o wyborze konwencji artystycznej zbliżonej do przeestetyzowanego, graniczącego z kiczem realizmu”, a to „okazało się komunikacyjną klęską i początkiem izolacji sztuki chrześcijańskiej od głównego nurtu sztuki na świecie”. Uczestnicy łódzkiego synodu „w toku otwartej dyskusji i symultanicznej akcji artystycznej” starali się – w dużym skrócie – przemyśleć współczesne relacje wiary i sztuki, zastanowić się nad tym, jaka twórczość mogłaby służyć nowej ewangelizacji, i wskazać, co profesjonalni artyści mogą dać od siebie wspólnocie Kościoła.

Konkrety

Propozycje Synodu Artystów zostały podzielone na kategorie: „edukacja”, „artyści w Kościele”, „organizacja”. Uczestnicy obrad wnioskują m.in., by odnowić teologię sztuki i zadbać o nauczanie seminaryjne, z uwzględnieniem najnowszych trendów artystycznych. W zakresie edukacji bardzo ambitnym postulatem wydaje się powołanie chrześcijańskiej uczelni artystycznej, ale zanim to nastąpi, należałoby wcielić w życie czterosemestralne studium w zakresie teologii sztuki.

Rolą w Kościele artystów, którzy mogą być „cennymi partnerami kapłanów, wspierając ich w praktyce duszpasterskiej”, jest m.in. to, aby jako członkowie rad parafialnych zabierali głos i włączali się w budowę świątyń oraz ich wystrój; ponieważ sztuka jest dla nich „naturalnym katalizatorem refleksji i dialogu (...) oraz pytaniem o dobro i prawdę”, warto, by nie tylko byli „uchem” tych wszystkich, których głos we wspólnocie jest niesłyszalny – w tym kobiet, uchodźców, osób wykluczonych – ale też by angażowali się w codzienną dbałość „o stronę wizualną sprawowanego kultu”.

W zakresie organizacji uczestnicy synodu postulują m.in. budowę chrześcijańskiego obiegu sztuki, począwszy od reformy muzeów (archi)diecezjalnych i przydzielenia im nowych zadań; powinny one „być aktywne na polu sztuki współczesnej i współpracować ze świeckimi instytucjami kultury”. Sygnatariusze listu zwracają uwagę na potrzebę stymulowania aktywności chrześcijańskiej krytyki artystycznej w mediach związanych z Kościołem i wzywają do powołania opiniotwórczego katolickiego portalu o sztuce”.

Na zakończenie listu uczestnicy synodu zaoferowali swoją pracę i zaangażowanie, by proponowane przez nich rozwiązania mogły wejść w życie.

Synod Artystów obradował od 8 grudnia 2022 r. do 31 stycznia br. w Łodzi z inicjatywy łódzkich dominikanów, ogólnopolskiego Stowarzyszenia Wspólnota Twórców Chrześcijańskich Vera Icon oraz zespołu badawczego Sztuka i metafizyka, kierowanego przez dr. hab. Łukasza Murzyna.