Odwiedzając muzea na wolnym powietrzu – skanseny, możemy przenieść się w czasie i przestrzeni, by poznać życie i obyczaje naszych przodków. Skąd nazwa „skansen”? W 1891 r. na terenie Sztokholmu Artur Hazelius otworzył muzeum na wolnym powietrzu – skansen, do którego przeniósł wiejskie budynki z różnych regionów Szwecji.

Najstarszym skansenem w Polsce jest Kaszubski Park Etnograficzny we Wdzydzach założony w 1906 r. Zgromadzono w nim ponad 50 obiektów architektury ludowej z obszaru całych Kaszub i Kociewia. Muzeum zajmuje 22 ha i jest podzielone na 6 sektorów, odpowiadających 5 obszarom Kaszub, oraz sektor zawierający obiekty takie jak: drewniany kościół z początku XVIII wieku przeniesiony ze Swornychgaci, szkołę ze wsi Więckowy, tartak ze Staniszewa oraz kuźnię z Lini. Obok kilkunastu kompletnych zagród chłopskich z okresu XVII-XIX wieku na terenie skansenu znajduje się też kilka dworków i obejść drobnej szlachty, są także domy robotników rolnych, karczma oraz dwa młyny wiatrakowe. Większość obiektów ma również wyposażone częściowo lub całkowicie wnętrza. Gdy spaceruje się alejkami, odnosi się wrażenie przebywania w autentycznej dawnej wsi kaszubskiej.

Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku malowniczo położone na prawym brzegu Sanu u podnóża Białej Góry to jedno z największych muzeów na świeżym powietrzu w Polsce. Znajduje się w nim kilkadziesiąt autentycznych drewnianych budynków z różnych okresów historycznych, są także wystawy poświęcone kulturze ludowej pogranicza. To tereny, które do lat 40. XX wieku były zamieszkane przez kilka grup etnograficznych, m.in. Bojków czy Łemków. Zachwycają zwłaszcza drewniane cerkwie z zachowanymi malowanymi ikonostasami. Na uwagę zasługuje rekonstrukcja zabudowy galicyjskiego rynku, który tworzy 26 drewnianych domów mieszczańskich z podcieniami. Można zajrzeć np. do piekarni i warsztatu zegarmistrza. Na terenie placu muzealnego odbywają się cykliczne festiwale muzyki, rękodzieła i ludowych potraw. Zapraszani są wykonawcy m.in. z Węgier, Słowacji i Ukrainy. Do najważniejszych tradycyjnych imprez organizowanych w okresie letnim należą: Kiermasz Karpackich Smaków, Festiwal Zaklęte w Drewnie i Jarmark Folklorystyczny.

W Muzeum Wsi Kieleckiej w Tokarni natomiast można przenieść się w czasie do XIX wieku. Na obszarze ponad 60 ha można podziwiać ponad 70 obiektów architektury drewnianej z terenów Kielecczyzny, w tym: chaty, gminną szkołę, sklepy, kuźnie oraz młyny. Teren podzielony jest na sektory, w których zostały odtworzone typowe układy osad z różnych subregionów Kielecczyzny: Gór Świętokrzyskich, Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, Wyżyny Sandomierskiej i Niecki Nidziańskiej. Zagroda Czernikiewiczów jest najstarszą i jedyną tak kompleksowo zachowaną zagrodą, a jednocześnie przykładem architektury małych miasteczek o charakterze rolniczym na tych terenach. Na ekspozycji odtworzono wnętrza zamieszkałe przez średniozamożną, wielopokoleniową rodzinę małomiasteczkowego rolnika.

Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu to kolejne rustykalne miejsce, które przybliża historię polskiej wsi. Malowniczy skansen zajmuje obszar ponad 60 ha. Zebrano w nim m.in.: zagrody chłopskie z przełomu XIX i XX wieku, kuźnie, karczmy, zrekonstruowany dworek szlachecki. W zabytkowych budynkach znajduje się ponad 15 tys. przedmiotów, z których korzystali mieszkańcy mazowieckich wsi od końca XIX do połowy XX wieku. Zbiory skansenu to również: przedmioty gospodarstwa domowego, meble, tkaniny, zabawki, obiekty kultu religijnego, narzędzia i maszyny rolnicze oraz warsztaty pracy rzemieślniczej. Dużą popularnością cieszy się XVIII-wieczny kościół, w którym nadal udzielane są śluby. Muzeum Wsi Lubelskiej słynie ze swoich inscenizacji, które organizuje prężnie działające tu Koło Gospodyń Wiejskich. W różnych porach można tu zobaczyć, jak wyglądały np. dawne sianokosy, wykopki czy darcie pierza albo wiejskie zabawy i biesiady. Muzealna ekspozycja podzielona została na sektory odzwierciedlające zróżnicowanie krajobrazowe i etnograficzne Lubelszczyzny: Wyżyna Lubelska, Roztocze, Powiśle, Podlasie, Nadbuże, oraz sektory – dworski i miasteczkowy. Wśród zabudowań są zabytkowe wiatraki, cerkwie, a nawet remiza strażacka i dwór z XVIII wieku. Już od wielu lat, w maju, muzeum dołącza do świętowania Nocy Muzeów i zaprasza chętnych na wieczorne zwiedzanie wraz z przewodnikiem wybranych ekspozycji. To okazja, by wieczorową porą zajrzeć do wiejskiej chałupy, dworu ziemiańskiego czy wnętrz prowincjonalnego miasteczka z lat 30. XX wieku. /A.C.