Półtora wieku temu na terenie zachodniego i południowego Podlasia prześladowania na tle religijnym objęły całą społeczność unicką należącą do diecezji chełmskiej. W ramach represji rosyjskich po powstaniu styczniowym władze carskie przeprowadziły wtedy w latach 1874-75 odgórną akcję kasaty obrządku greckokatolickiego w Królestwie Polskim pod zafałszowanym hasłem jakoby „powrotu” do prawosławia. Represje miały charakter powszechny, ich ofiarą padło ponad 100. zabitych, setki rannych i ok. dwa tysiące aresztowanych i zesłanych w głąb Rosji unitów. W Drelowie i Pratulinie w styczniu 1874 r. wojsko strzelało do bezbronnego tłumu. Znacznie więcej unitów skonało pod batogami Kozaków oraz w więziennych celach, a potem na carskim zesłaniu.

Plan kasaty

Działania te były wcześniej poprzedzone akcją władz carskich z 1839 r. kasaty Kościoła Greckokatolickiego na terenach polskich kresów. Likwidacja Unii była tam równie dramatyczna. W warunkach bezwzględnego terroru Mikołajewskiego nie było tam jednak jakichkolwiek warunków na podejmowanie prób oporu.

Triumfalne zadekretowanie przez władze carskie w 1875 r. ostatecznej likwidacji Kościoła Unickiego okazało się jednak zdecydowanie przedwczesne. Przebieg następnych wydarzeń wskazuje, że mimo stałych prześladowań podstawowa masa unitów nie uległa. Nie odniósł także większego skutku system Rosjan wtrącania najbardziej aktywnych uczestników unickiego oporu do więzień a potem zsyłania ich do guberni chersońskiej czy następnie na Sybir do guberni orenburskiej. Społeczność unicka w dużej części pozostała wierna tradycji unickiej jako części Kościoła Katolickiego i trwała w biernym oporze do 1905 r. Potajemne wsparcie unitom udzielali katoliccy księża z miejscowych parafii podlaskich. Oddzielną akcję pomocy unitom prowadził zakon jezuitów z Galicji, który wysłał w potajemnych misjach kilkunastu zakonników w przebraniu do najdalszych miejsc na Podlasiu.

Ukaz carski

Dopiero kryzys państwa rosyjskiego wywołany wydarzeniami rewolucyjnymi 1905 r. spowodował zasadniczą zmianę sytuacji. Po wydaniu ukazu carskiego o wolności religijnej z dnia 30 kwietnia 1905 r. unici mogli powrócić formalnie – według prawa rosyjskiego – do Kościoła Katolickiego. W ówczesnej guberni siedleckiej i lubelskiej następowało to przez masowe wpisy dawnych unitów do specjalnie zaprowadzonych „Libri conversorum” w parafiach łacińskich. Na południowym i zachodnim Podlasiu deklaracje unitów przynależności do parafii łacińskich były niemal publicznym manifestem bycia w jedności z Kościołem Katolickim, zarazem deklaracją należenia do narodu polskiego.

Także na terenach zabużnych Podlasia należących bezpośrednio do Cesarstwa Rosyjskiego część dawnych unitów zgłosiła wolę formalnego powrotu do Kościoła Katolickiego. W Archiwum Diecezjalnym w Drohiczynie zachowała się dokumentacja powrotu unitów m.in. w aktach parafii w Siemiatyczach, Boćkach i Grodzisku.

Dopiero jednak wybuch I wojny światowej i definitywny odwrót wojsk rosyjskich w 1915 r. oznaczał także kres prześladowań na tle religijnym. Od 1915 r. mieszkańcy lewobrzeżnej części Podlasia zaczęli odzyskiwać swoje kościoły. Po 1918 r. po odtworzeniu diecezji podlaskiej bp Henryk Przeździecki z odwołaniem się do tradycji dawnych parafii unickich powołał kilkadziesiąt parafii rzymskokatolickich. Ich proboszczowie zostali gospodarzami dawnych unickich świątyń.

Pamięć o bohaterach

Bohaterska postawa weteranów unickich została specjalnie uhonorowana w 1927 r. podczas uroczystości w nabużańskim Kodniu powrotu obrazu Najświętszej Marii Panny. Kilkudziesięciu unitów zostało wówczas w Kodniu odznaczonych papieskimi Orderami Pro Ecclesia et Pontifice i państwowymi Krzyżami Zasługi. Dla kombatantów unickich przyznane odznaczenia były najlepszym dowodem, że idea, za którą cierpieli, była słuszna.

Biskup Przeździecki zainicjował także proces beatyfikacyjny 13. męczenników unitów. Ostatni etap tego długotrwałego procesu nastąpił już w czasach współczesnych. W 1990 r. dokonano ekshumacji ciał pomordowanych. Akt beatyfikacji 13. unitów z Pratulina został ostatecznie wydany przez papieża Jana Pawła II 6 października 1996 r.

Pamięć o tradycji prześladowań unitów podlaskich jest oczywiście najbardziej utrwalona na wschodzie Polski, gdzie część mieszkańców ma korzenie unickie. Nie jest żadnym odkryciem, że poważna część populacji katolików diecezji drohiczyńskiej i siedleckiej ma pochodzenie dawnych rodzin unickich. Oczywiście w pamięci rodzinnej pozostały generalnie tylko przebłyski dawnych historii. W końcu przeminęło już czwarte czy piąte pokolenie od czasów wydania ukazu tolerancyjnego. Trzeba też pamiętać, że społeczność unicka była społecznością prostych rolników, którzy nie pisali pamiętników. Charakterystyczne, że mieszkańcy unickich wsi podlaskich którzy byli przedmiotem największych prześladowań, dawali przykłady polskiego patriotyzmu w latach II wojny światowej i późniejszej walki z komunistycznym bezprawiem.

Pamięć o bohaterskich przodkach jest kultywowana do tej pory na Podlasiu w miejscach męczeństwa unitów. Jej wyrazem stały się stawiane ku czci męczenników krzyże czy tablice. Przeprowadzony proces beatyfikacyjny zdopingował także środowisko historyków w celu utrwalenia unickiej spuścizny. Cenne światło na represje, jakim poddawani byli unici, rzuciły m.in. kwerendy przeprowadzone w archiwach w Moskwie i Petersburgu. Okazało się także, że w Archiwum Państwowym w Siedlcach i Lublinie oraz w archiwach kościelnych archidiecezji krakowskiej, diecezji drohiczyńskiej i siedleckiej oraz w archiwum jezuitów w Warszawie znajdują się obszerne materiały poświęcone tematom unickim.

Równolegle z beatyfikacją Archiwum Państwowe w Siedlcach zorganizowało w 1996 r. pierwszą przekrojową wystawę o dramatycznych wydarzeniach sprzed półtora wieku na Podlasiu. Na wystawie pokazano m.in oryginalne zdjęcie grupy unitów z podsiedleckiej Hołubli przebywających od 1874 r. na bezterminowym zesłaniu w guberni chersońskiej. Archiwum siedleckie wróciło do tych tematów w 2015 r. w kolejnej wystawie „Od likwidacji Unii do ukazu tolerancyjnego. 30 lat oporu unitów podlaskich 1875-1905”.

W 2024 r. minęła dokładnie 150. rocznica śmierci podlaskich unitów, którzy zginęli z rąk rosyjskich żołnierzy broniąc swych świątyń. Archiwum Państwowe w Siedlcach przygotowało wtedy rocznicową wystawę „Unici Podlascy 1874-2024”. Wystawa została zaprezentowana w szeregu miejscowości na Podlasiu, dokładnie w miejscach tych dramatycznych wydarzeń sprzed półtora wieku, m.in. w parafii Gródek i Grodzisk w pow. sokołowskim czy nabużańskich Sarnakach (pisała o tym „Niedziela Podlaska” 35 i 42 /2024 oraz 24 i 33/2025). Cześć ekspozycji wystawy „Unici Podlascy” znalazła się także w Muzeum Diecezjalnym w Drohiczynie.