Krzyż pojawił się w czasach prehistorycznych. Była to na ogół forma dwóch lub więcej przecinających się pod kątem belek. Jako motyw zdobniczy występował on w wielu obszarach kulturowych, nie mających z sobą żadnych związków. Jedne z pierwszych krzyży spotykamy w prekolumbijskiej Ameryce, na wyspie Cozumel oraz na plakietkach ołtarzowych w świątyni w Pelenque. W obrębie kultury babilońsko-hetyckiej krzyż był symbolem jasności, światła i radości, stanowiąc znak przynoszący szczęście. W starożytnym Egipcie krzyż wziął swój początek z hieroglifu "Anch", oznaczającego życie, los, powodzenie lub wagę, na której ważono ludzkie dobre i złe uczynki. Ten typ krzyża został około drugiego stulecia przyjęty od Egipcjan przez Kościół koptyjski. Od tego momentu stał się jedynie symbolem życia.

Krzyż jako symbol chrześcijaństwa powstał prawdopodobnie na terenach Azji Mniejszej, Afryki Północnej lub Grecji. Trudno powiedzieć, czy grecka litera "Tau" i ostatnia litera alfabetu hebrajskiego " Taw" wzięła swój kształt od kształtu krzyża, czy też może było odwrotnie. W Grecji z początkiem chrześcijaństwa obok krzyża w formie litery " T" tworzono krzyże w kształcie "X" ("Chi") będącej jednocześnie pierwszą literą słowa "Xrestos" - Chrystus; Pomazaniec.

Karę śmierci przez ukrzyżowanie wykonywano w Asyrii, Mezopotamii i Persji. Taki sposób likwidowania skazańców przeniósł do Europy Aleksander Wielki, wróciwszy ze swoich południowo-wschodnich wypraw wojennych. Na krzyżu ginęli na ogół najwięksi przestępcy, zbrodniarze, kryminaliści i bandyci. Dlatego też to narzędzie tortur było powszechnie uznawane za znak hańby.

Pogląd taki utrzymywał się również pośród chrześcijan aż do połowy IV w. W celu rozpoznawczym używali oni wtedy znaku ryby, po grecku "ichthys", będącego anagramem imienia Jezusa Chrystusa. Na zmianę znaczenia symboliki krzyża w chrześcijaństwie wpłynęły zasadniczo dwa fakty. Pierwszy związany jest z osobą cesarza Konstantyna, który przed bitwą z Maxencjuszem w 312 r. miał widzenie. Na niebie ukazał mu się krzyż (tzw. labarum, w kształcie litery "X" nałożonej na literę "P") i napis "in hoc signo vinces" (w tym znaku zwyciężysz) . Konstantyn wygrał bitwę, a w rok później zrównał w prawach religię chrześcijańską z innymi religiami Imperium Rzymskiego.

Drugim faktem mającym wpływ na zmianę symboliki krzyża była podróż matki Konstantyna, św. Heleny, na Bliski Wschód. Ona to, zwiedzając Jerozolimę, niedaleko miejsca męki, odnalazła krzyż Chrystusa i oficjalnie oddała mu cześć. Od tego czasu uważa się ją za założycielkę Kultu Krzyża Świętego, który za jej przyczyną rozwinął się w całym chrześcijańskim świecie. Na Golgocie (Miejscu Czaszki) cesarz Konstantyn, na prośbę swej matki ufundował w latach 324-325 zespół sprzężonych z sobą budowli sakralnych pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego (Anastasis). Sanktuarium obejmuje grób Chrystusa Pana, miejsce ustawienia Krzyża i grotę, w której go odnaleziono. Narzędzie męki i śmierci Zbawiciela zaczęło zajmować naczelne miejsce w domach i świątyniach wyznawców Jezusa Chrystusa. Krzyże umieszczano na wschodnich ścianach budynków, w apsydach i centralnych miejscach wczesnochrześcijańskich świątyń. Ze znaku hańby stał się on znakiem wiary, nadziei i zbawienia, będąc jednocześnie głównym akcentem obrzędów liturgicznych.

W początkach chrześcijaństwa przedstawiano postać Jezusa jako młodzieńca w otoczeniu owiec lub z owieczką na ramionach (np. w katakumbach św. Kaliksta w Rzymie). Symbolizowało to Dobrego Pasterza. Krucyfiks - krzyż z umieszczoną na nim postacią Jezusa i napisem " INRI" (Iesus Nasarenus Rex Iudeorum - łac. Jezus Nazareński Król Żydowski - por. J 19, 19) pojawił się w IV wieku, w kręgu kultury syryjsko-palestyńskiej.

Najwcześniejsze typy ikonograficzne ukazują żyjącego, choć ukrzyżowanego Chrystusa, nie cierpiącego. Postać Jezusa przytwierdzona jest do krzyża czterema gwoździami (każda stopa oddzielnie), w kulturze bizantyńskiej, grekokatolickiej i prawosławnej oddzielenie stóp utrzymywane jest do dzisiaj, tak jak dodawana jest pozioma poprzeczka pod stopami podtrzymująca ciało Zbawiciela. Postać odziana jest w długą tunikę. Znane są również krucyfiksy, w których krzyż stanowi jedynie jakby tło dla postaci Jezusa, opiekuńczo rozciągającego ramiona. Od końca VIII i początku IX wieku ciało Zbawiciela zaczęto coraz bardziej odsłaniać. Chrystus okryty jest jedynie drapowaną płócienną opaską na biodrach, zwaną perizonium. Początkowo, kiedy przedstawiano postać triumfującego Chrystusa - żywego, perizonium było długie o stylizowanych fałdach pionowych związanych z przodu węzłem. Najczęściej sięgało ono do kolan. W romańskich krucyfiksach postać Zbawiciela posiadała koronę, a ciało traktowano z dużą, choć uproszczoną dokładnością anatomiczną.

cdn.