Sto sześćdziesiąt siedem tysięcy euro majątku, ponad 431,9 mln euro zobowiązań. Pomiędzy tymi liczbami jest przepaść, do której mogłoby wpaść niewielkie miasto wraz z ratuszem, burmistrzem, jego służbową limuzyną i komisją powołaną do wyjaśnienia, jak wszyscy tam wpadli.

To nie jest bilans firmy. To początek kryminału napisanego w Excelu, w którym morderca ukrywa się między rubrykami, a narzędziem zbrodni może się okazać funkcja „Suma”.

Estoński sąd ogłosił upadłość spółki będącej operatorem giełdy Zondacrypto. Pierwsze zgromadzenie wierzycieli wyznaczono na 17 września. O tym, kto i za co odpowiada, rozstrzygną sądy. Nie ma sensu urządzać samosądu, szczególnie w mediach społecznościowych, gdzie procedura karna jest niezwykle sprawna: nagłówek, komentarz, kawa – i wyrok gotowy. Po dwóch artykułach człowiek zostaje prokuratorem generalnym, a po trzecim zaczyna podejrzewać, że mógłby również pokierować bankiem centralnym.

Moralny wymiar tej historii widać już dziś

Za milionami stoją zwykli ludzie. Ktoś wpłacił oszczędności. Ktoś odkładał na mieszkanie. Ktoś próbował zabezpieczyć rodzinę. W aplikacji widział saldo i wierzył, że skoro cyfry są zielone, to pieniądze istnieją. Zielony kolor uspokaja. Kojarzy się z lasem, wiosną i światłem pozwalającym przejść przez ulicę. Niestety, w finansach czasem oznacza tylko mech porastający ruinę.

Dzisiaj ci ludzie odkrywają, że cyfrowe zero potrafi być najdroższym zerem świata.

Kryptowaluty nie wynalazły chciwości. Dały jej tylko nowe logo, angielską nazwę, czarny golf i konferencję z wielkim ekranem LED. Złoty cielec nie stoi już pod górą Synaj – mieszka w telefonie, miga wykresem i obiecuje 18% zysku, zanim człowiek zdąży zadać nieprzyjemne pytanie: z czego?

Pierwszy złoty cielec także powstał ze składki. Aaron zebrał złote ozdoby, przetopił je i sporządził posąg, przed którym Izraelici urządzili święto (por. Wj 32, 1-6). Był to prawdopodobnie pierwszy udany crowdfunding w dziejach i zarazem jedna z najgorszych inwestycji.

Współczesny cielec nie potrzebuje już ogniska ani dłuta. Wystarczą aplikacja, regulamin, którego nikt nie przeczytał, influencer, którego znają wszyscy, oraz kilku poważnych ludzi w garniturach. Garnitur ma w naszej cywilizacji szczególną moc. Człowiek widzi mężczyznę w krawacie i od razu zakłada, że ktoś sprawdził jego dokumenty.

Zondacrypto pojawiała się obok sportowców, ważnych instytucji i narodowych symboli. Została sponsorem Polskiego Komitetu Olimpijskiego. Przeciętny klient nie analizuje wtedy sprawozdań finansowych. Widzi biało-czerwoną flagę, znaną twarz, flesze i prezesa wręczającego coś innemu prezesowi. Myśli: „ktoś to przecież sprawdził”.

Zdanie: „ktoś to przecież sprawdził” – zbudowało już niejeden majątek. Zwykle nie należał on później do człowieka, który to zdanie wypowiedział.

Autorytet sportu, państwa albo celebryty zaczyna działać jak nieformalna gwarancja. Formalnie nikt niczego nie poręczył, lecz emocjonalnie poręczyli wszyscy. To bardzo sprytny model biznesowy: cudze zaufanie pracuje na trzy zmiany, a odpowiedzialność przebywa na urlopie.

Chciwość nie zaczyna się jednak wtedy, gdy człowiek chce dobrze zarabiać. Pieniądz nie jest brudny. Gdyby samo negocjowanie podwyżki było grzechem, konfesjonały należałoby ustawić przed działami kadr.

Pieniądz bywa lepki

Chciwość zaczyna się wtedy, gdy słowo „więcej” traci dalszy ciąg. Więcej – po co? Dla kogo? Za jaką cenę? Kiedy te pytania znikają, człowiek przestaje być bliźnim. Zostaje klientem, leadem, zasięgiem, źródłem płynności albo – w mniej uroczystym języku – jeleniem.

Jezus mówi wprost: „Uważajcie i strzeżcie się wszelkiej chciwości, bo życie nie polega na gromadzeniu bogactwa ani nie zależy od tego, co się posiada” (Łk 12, 15 – Biblia Paulistów).

Nie potępia własności. Nie mówi, że konto bankowe powinno być puste. Ostrzega, żeby serce nie było zajęte. Bo w pewnym momencie następuje cicha zamiana właściciela: najpierw człowiek posiada rzeczy, a potem rzeczy posiadają człowieka. Znają już jego hasło, PIN i wszystkie lęki.

Nie wolno przy tym dopisywać winy poszkodowanym. Po każdej katastrofie pojawia się chór proroków, którzy wszystko przewidzieli – niestety, dopiero nazajutrz. „Trzeba było uważać” – mówią. To najłatwiejsze proroctwo i najtańsza forma mądrości.

Dzisiaj łatwo szydzić: chcieli szybko zarobić, więc mają za swoje. To wygodne i podłe. Wielu nie szukało jachtu w Monako. Chcieli ochronić oszczędności, kupić mieszkanie, pomóc dzieciom. Firma prezentowała się jak poważna marka ze świata wielkiego sportu i wielkich nazwisk.

Ofiara oszustwa nie jest jego współautorem

Skrzywdzony nie musi przedstawiać świadectwa ukończenia ekonomii ani zaświadczenia o całkowitym braku naiwności, żeby zasługiwać na sprawiedliwość. Obwinianie człowieka, że zaufał zielonemu światłu, jest trochę jak pouczanie potrąconego pieszego, że mógł zostać w domu.

A jednak ta historia jest lustrem również dla nas. Nawet jeśli nigdy nie kupiliśmy bitcoina, każdy prowadzi prywatną giełdę cudownych skrótów.

Chcemy sukcesu bez pracy, zdrowia bez zmiany nawyków, sylwetki bez potu, bliskości bez czasu, dobrze wychowanych dzieci bez rozmowy, popularności bez treści, a czasem nawet świętości bez nawrócenia. Najlepiej, żeby ciało, małżeństwo, dzieci, Pan Bóg i algorytm same wypracowały zysk, kiedy my śpimy. Rano tylko sprawdzimy saldo.

Odpowiedzią na chciwość są uczciwość, roztropność i hojność

Uczciwość pyta, skąd właściwie bierze się zysk. Roztropność wie, że znana twarz nie jest gwarancją bankową, a liczba obserwujących nie stanowi kapitału zakładowego. Hojność od czasu do czasu otwiera zaciśniętą dłoń. Bo zamknięta pięść nie tylko nie potrafi niczego dać, ale nie może też niczego przyjąć.

Złoty cielec nie jest groźny dlatego, że zrobiono go ze złota. Jest groźny dlatego, że ludzie przed nim uklękli.

Dzisiaj nie trzeba nawet klękać. Wystarczy przyłożyć palec, potwierdzić przelew i zaakceptować regulamin.

Złoty cielec zmieścił się w kieszeni. Nie stał się przez to mniejszy. Stał się tylko łatwiejszy do noszenia.

Technologia potrafi zmienić portfel. Nie potrafi zmienić ludzkiego serca.