To tylko jeden z bardzo wielu przykładów: prasa opisuje jakąś fundację, która doradza, jak wykorzystywać luki prawne dla legalnego (choć nieetycznego!) unikania płacenia podatków. To jest „metoda na kursanta” - podobno należy niezbędnego pracownika wysłać na szkolenie zamiast zatrudniania, wówczas w firmie będzie pracował jako praktykant, a ponieważ się uczy (pozornie, bo w domu po godzinach pracy), to nie trzeba za niego płacić składki na ZUS ani zaliczki na poczet podatku. I wszyscy są zadowoleni - oczywiście oprócz fiskusa...
Siedziałem kiedyś w mocno rozbawionym gronie. Jak z rękawa sypały się opowieści świadczące o „zdrowym i sprytnym” podejściu do życia opowiadających. Ktoś cwanie „wynegocjował” u „kanara” mocno zmniejszoną karę za jazdę bez biletu, ktoś był świetny w przekonywaniu policjanta do niewystawiania mandatu w zamian za niewielką kwotę, jeszcze inny opowiadał o korumpowaniu celników. To samo towarzystwo w chwilę później z oburzeniem komentowało ostatnie afery korupcyjne z udziałem wysokich urzędników państwowych. Jeszcze chwila, a zgodnie narzekaliśmy na stopień skorumpowania samorządów i lekarzy - „przecież bez łapówy absolutnie nic się nie załatwi”!
Skąd się wzięło przekonanie, że jeśli coś jest legalne, to znaczy, że jest dobre i dopuszczalne? Skąd społeczna aprobata dla drobnego cwaniactwa? Kiedyś, dawno temu wielki reformator Frycz Modrzewski mówił, że prawo powinno wkraczać dopiero tam, gdzie zawodzą dobre obyczaje. Teraz widać jakby co innego: okazuje się, że prawo jest bezradne tam, gdzie zawodzą dobre obyczaje! Polak potrafi: zawsze znajdzie luki prawne, jak trzeba, to utworzy specjalne firmy do wyszukiwania luk prawnych. Małą korupcję, drobne wykroczenia rozpatrzy wyłącznie w kategorii: nie dać się złapać. O, teren zabudowany, trzeba zwolnić - mówi kierowca. Żeby bezpieczniej jechać, żeby nikomu nie zrobić krzywdy? Nie, bo tutaj łapią... Muszę zapłacić podatki - mówi przedsiębiorca. Bo szanujesz swoje państwo, bo potrzebne ci są drogi, bezpieczeństwo, edukacja? Nie, bo nie chcę zapłacić kary...
Wiem, że system podatkowy w Polsce nie jest dobry, zgadzam się z tymi, którzy mówią, że podatki są zbyt wysokie, że koszty pracy w Polsce hamują normalny rozwój. Wiem także, że wiele, bardzo wiele pieniędzy publicznych jest marnotrawionych i rozkradanych. To straszne, z tym trzeba koniecznie coś zrobić. Ale odpowiedzią na to nie może być tworzenie i umacnianie w sobie mentalności niewolniczej albo pańszczyźnianej. To niewolnik, to pańszczyźniany chłop gnębiony przez pana, w drobnych oszustwach szukał psychicznej rekompensaty. Niektórzy twierdzą, że polskie postawy wobec państwa i wspólnego dobra są pozostałością trwającej przez stulecia „pańszczyźnianej edukacji”, a raczej demoralizacji. Z tego się łatwo nie wyrasta, a przecież niemal 90% polskiego społeczeństwa ma chłopskich przodków (o szlacheckim warcholstwie w tym felietonie nic nie powiem)...
Mimo rozmaitych wysiłków podejmowanych tu i ówdzie musimy z pokorą powiedzieć: przez kilkanaście lat niepodległości zaniedbaliśmy wychowanie etyczne i obywatelskie, ba, wiele zrobiliśmy, by utwierdzić się w przekonaniu, że etyka i uczciwość są dobre dla naiwnych. I to jest dzisiaj jedno z najważniejszych zadań do zrobienia.