Genealogia i młodość

Ród Zamoyskich wywodzi się z Szarzyna, z ziemi sieradzkiej. Pierwotnie nosili nazwisko Sariusz (z łac. sarius, spolszczone - szary). Pieczętowali się herbem Koźlerogi. Za zasługi w bitwie z Krzyżakami pod Płowcami (1331 r.) jednemu z nich, Florianowi Szaremu, Władysław Łokietek miał nadać herb „jelita”, jako, że z poprzedniego herbu miał sobie szydzić sąsiad. Jeden z jego potomków Tomasz z Łaźnina (zm. ok. 1473 r.) zamieszkał we wsi Zamoście (obecnie Stary Zamość). Jego synowie zaczęli się nazywać Zamoyskimi, a wnuk Stanisław Zamoyski (1519-72) był właścicielem Żdanowa, Skokówki, Kalinowic i połowy Pniowa oraz Tworyczowa i Łętowni (dziś Kitowa). Z kolei jego synem był najsłynniejszy z rodu Zamoyskich, Jan Sariusz Zamoyski, który urodził się 19 marca 1542 r. w Skokówce (obecnie osiedle Zamczysko w Zamościu).
Rodzina przewidziała dla niego stan duchowny. Jednak z powodu konieczności dziedziczenia powiększającej się fortuny plany te uległy zmianie. W 1551 r. jego ojciec przeszedł na kalwinizm i w takim duchu wychowywał syna. Kiedy miał 12 lat, zmarła mu matka. Początkowe nauki pobierał w Krasnymstawie, a następnie studiował na Sorbonie w Paryżu i w Strassburgu (gimnazjum Jana Sturma) i w założonym w 1222 r. uniwersytecie w Padwie, gdzie studiował na wydziałach prawa i nauk wyzwolonych. Tutaj Jan Zamoyski nawrócił się na katolicyzm, co jedni jego biografowie tłumaczą jako posunięcie typowo taktyczne, które z religii katolickiej miało uczynić jedno z narzędzi do osiągnięcia kariery, a drudzy interpretują je jako przemianę duchową pod wpływem lektury Pisma Świętego, pism ojców i doktorów Kościoła. W świetle całokształtu jego życia ta druga wersja wydaje się być bardziej prawdopodobna.
Jan Zamoyski wśród społeczności akademickiej cieszył się dużym autorytetem. 13 września 1561 r. został wybrany reprezentantem (konsyliarzem) nacji polskiej we władzach uczelni, a 4 sierpnia 1563 r. został wybrany na rektora uniwersytetu prawników. W tym roku ukazała się też jego pierwsza rozprawa De senatu Romano libri duo. Jako rektor wykazał się dużą aktywnością, wydając drukiem statuty akademickie, troszcząc się o wysoki poziom studiów oraz warunki bytowe studentów. Jego zasługi upamiętniono tablicą pamiątkową wmurowaną 1 września 1564 r. w krużgankach uczelni. Uzyskał tytuł doktora prawa świeckiego i kościelnego.

Polityk

W 1565 r. wrócił do Polski, gdzie przez 7 lat był sekretarzem króla Zygmunta Augusta. Należał do najbliższych doradców króla, m.in. w czasie unii polsko-litewskiej w 1569 r. w Lublinie. Uporządkował Archiwum Koronne, przez co zdobył dużą wiedzę o funkcjonowaniu państwa i jego prawa. Za wierną służbę otrzymał od króla starostwo zamechskie oraz bełskie. Po bezpotomnej śmierci Zygmunta Augusta (1572 r.), ostatniego z Jagiellonów, Zamoyski jako „trybun ludu szlacheckiego” był gorącym orędownikiem wolnej elekcji. Podczas elekcji króla w 1573 r. był przeciwnikiem wyboru Habsburga. Popierał kandydaturę francuskiego królewicza Henryka Walezego. Był członkiem delegacji, która wyjechała do Francji po nowo wybranego króla. Dzięki erudycji i wielkiej osobistej kulturze zdobył wielki autorytet zarówno u króla, jak i jego otoczenia. Był jednym ze współojców chrzestnych księżniczki lotaryńskiej, siostrzenicy Walezego.
Po abdykacji króla Henryka Walezego i jego ucieczce z Polski Zamoyski doprowadził w grudniu 1575 r. do wyboru na króla Polski Anny Jagiellonki, siostry Zygmunta Augusta, której za męża wyznaczono Stefana Batorego, koronowanego 1 maja 1576 r. na króla Polski. Zamoyski stał się jego bardzo bliskim współpracownikiem, współtwórcą i realizatorem polityki wschodniej Rzeczypospolitej, czego przykładem była kampania moskiewska w latach 1579-82, w czasie której na drodze dyplomatycznej doprowadził do korzystnego dla Polski rozejmu z Rosją i zwrotu przez nią Inflant. Poskromił intrygi Zborowskich przeciwko sobie i królowi, skazując w 1584 r. na śmierć Samuela Zborowskiego. Ciągle rósł prestiż Zamoyskiego oraz nieustannie powiększała się jego fortuna.
Król mianował go: podkanclerzem (1576 r.), kanclerzem (1578 r.) i hetmanem wielkim koronnym (1581 r.). Po nieoczekiwanej śmierci króla Stefana Batorego (12 XII 1586 r.) doprowadził do wyboru Zygmunta III Wazy, rozprawiając się z Maksymilianem, pretendentem Habsburgów do tronu i zawierając korzystny dla Polski traktat z Austrią. Odsuwając zagrożenie tureckie, przywrócił Rzeczypospolitej jako lenno Mołdawię i Wołoszczyznę, ponownie odzyskał Inflanty, tym razem z rąk szwedzkich. Uważany za „wicekróla Polski” swoją sławą i potęgą stanowił nawet zagrożenie dla autorytetu królewskiego. Zmarł na atak serca 3 czerwca 1605 r. i został pochowany w podziemiach wybudowanej przez siebie kolegiaty w Zamościu.