„Na pogłębioną religijność mieszkańców
naszej archidiecezji wpływ może mieć
życie w bliskości jasnogórskiego
sanktuarium i zaangażowanie
duszpasterskie kapłanów”.
„Postawy społeczno-religijne
archidiecezjan częstochowskich”

Wydaje się, że nie ma bardziej odległych pojęć niż religia i statystyka. Tak jednak nie jest, na co wskazuje książka pt. Postawy społeczno-religijne archidiecezjan częstochowskich (praca zbiorowa pod redakcją ks. Witolda Zdaniewicza SAC i ks. Sławomira H. Zaręby SAC), wydana przez Bibliotekę „Niedzieli”. Opracowanie to powstało w wyniku badań socjologicznych przeprowadzonych przez zespół pod kierunkiem ks. prof. Witolda Zdaniewicza, dyrektora Instytutu Statystyki Kościoła Katolickiego SAC. Badaniu poddano 952-osobową reprezentatywną próbę mieszkańców archidiecezji. Reprezentatywność oznacza, że grupa osób wylosowanych do badania pod względem podstawowych cech, takich jak: wiek, płeć, wykształcenie itp. jest bardzo zbliżona do grupy wszystkich mieszkańców archidiecezji. Można więc dzięki tym badaniom wnioskować o religijności wszystkich osób zamieszkujących teren archidiecezji częstochowskiej, a jest ich niespełna milion (925 tys.).
Podkreślić należy, że badania przeprowadzono z inicjatywy metropolity częstochowskiego abp. Stanisława Nowaka, który pisze w słowie wstępnym, iż „bierzemy do rąk dane z badań religijności wiernych, przeprowadzone po raz pierwszy w historii naszego Kościoła partykularnego tak dogłębnie. Czynimy to zaś na jubileusz 80-lecia jego istnienia”.
O zawartości opracowania świadczą już same tytuły rozdziałów. Oprócz zagadnień metodologicznych, związanych z badaniem religijności, które ujmują ten fenomen z punktu widzenia socjologii i metod, jakie nauka ta stosuje do jego badania, znajdują się tam rozdziały o autoidenfikacji religijnej w kontekście uwarunkowań demograficzno-społecznych, gdzie można się wiele dowiedzieć o podstawowych wskaźnikach demograficznych, takich jak: liczebność, wiek, wykształcenie, zatrudnienie, miejsce zamieszkania, typ rodziny, stan cywilny, itd. mieszkańców archidiecezji; o praktykach religijnych - tak obowiązkowych, jak i wykraczających poza obowiązki; o postawach moralnych, czyli według jakich zasad ludzie żyją; o pobożnościowych praktykach i zwyczajach, takich jak intencje mszalne czy udział w pielgrzymkach; o identyfikacjach społecznych, lokalnych, kościelnych oraz wartościach - chodzi tu o poczucie przynależności do Kościoła, narodu, społeczności lokalnej czy sąsiedzkiej; o katechizacji w archidiecezji, czyli np. o preferowanych sposobach uczenia dzieci wyznawanej przez siebie religii; o postawach świeckich wobec parafii, np. o udziale w życiu parafialnych instytucji czy też o ofierze na tacę podczas niedzielnej Mszy św. Z książki dowiedzieć się też można o czytelnictwie prasy i książek katolickich, o znajomości nazwisk przywódców kościelnych (blisko 40% badanych nie zna nazwiska swojego proboszcza), o zaufaniu do instytucji publicznych (brak zaufania do Sejmu, Senatu i Rządu deklaruje blisko połowa badanych). Szczególnie ciekawe są podrozdziały o omawiające portret współczesnego księdza czy też Kościół katolicki a polityka.
Inną ważną informacją dotyczącą religijności jest procentowy udział uczestniczących w niedzielnej Mszy św. i przystępujących do Komunii św. W pierwszym przypadku odsetek ten wynosi 42,9%, w drugim - 14,3%, co oznacza, w obydwu przypadkach, mniej niż średnio w Polsce.
W opracowaniu można znaleźć szereg innych informacji na temat religijności i postaw społecznych i to zarówno tych deklarowanych, jak i rzeczywistych zachowań, wiedzy religijnej (dość niekompletnej) czy też akceptowania prawd wiary, która ma dość selektywnych charakter.
Omawiana książka jest pogłębionym socjologicznym portretem naszej archidiecezji. Wiedza, jakiej dostarcza, jest miejscami optymistyczna (w porównaniu do wyników ogólnopolskich w naszej archidiecezji więcej osób określa się jako głęboko wierzące), niekiedy zastanawiająca (jedynie 2,7% badanych stwierdziło, że w ostatnim roku korzystało, sami lub ich rodzina, z charytatywnej pomocy parafialnej), a niekiedy też zaskakująca (co trzeci mieszkaniec archidiecezji nie zna nazwiska biskupa).
Trudno przecenić wartość tej publikacji, ponieważ jej autorom udało się uchwycić wszechstronny obraz społeczności archidiecezji w okresie bardzo burzliwych przemian społeczno-gospodarczych, jakim podlega całe społeczeństwo polskie, a podkreślić należy, że znaleźć w niej można informacje ważne nie tylko dla duszpasterzy, ale także dla wszystkich, którzy zajmują się praktyką społeczną czy też naukową refleksją nad społecznością lokalną naszego regionu.
Waga omawianego opracowania jest szczególnie doniosła, w czasie gdy zabrakło największego autorytetu religijnego i moralnego - Jana Pawła II. Przekonać się możemy, jakie są owoce jego nauczania i jak wielkie zadania stoją jeszcze przed nami. A wszystko to na przykładzie partykularnego Kościoła częstochowskiego.
Przestrzegać należy przed wyciąganiem pochopnych wniosków z lektury tej książki - zarówno tych optymistycznych, jak i pesymistycznych. Czytelnik przyzwyczajony do sondaży przedwyborczych pomyśleć może, że same analizy procentowe dają wystarczającą wiedzę o społeczeństwie. Nic błędniejszego! Pogłębiona analiza socjologiczna jest dużo bardziej złożona, a omawiana publikacja będzie dla niej świetnym materiałem na długi czas. Z drugiej strony pamiętać należy, że liczby niekiedy mówią same za siebie i są nieubłagane.
Inicjatorom powstania tego studium oraz jego autorom i wydawcom należy się wielkie Bóg zapłać.

Postawy społeczno-religijne mieszkańców archidiecezji częstochowskiej:

- 89% badanych deklaruje związek z parafią
- religijność mieszkańców archidiecezji kształtuje się na wysokim poziomie (96% - globalne postawy wobec wiary; 97% - praktyki religijne)
- dostrzegana jest selektywna wiara w dogmaty (w Boga wierzy - 97,3% badanych, 94,9% - w Trójcę Świętą, 95,6% - w zmartwychwstanie Jezusa, 80,9% - w nagrodę po śmierci, 66% - w istnienie piekła)
- mieszkańcy archidiecezji mają luki w wiedzy katechizmowej, np. dotyczącej sakramentów, Pisma Świętego
- przynajmniej raz w roku do spowiedzi przystępuje 83,1% badanych
- codzienną modlitwę deklaruje 82,4% badanych
- co czwarty badany (23,4%) spotkał się z przejawem obecności sekty na terenie archidiecezji
- 82,2% badanych nie wierzy w horoskopy i astrologię
- pomoc osobom potrzebującym deklaruje 85% badanych
- 7% badanych deklaruje przynależność do wspólnot katolickich
- ponad połowa najmłodszych uczestników badań (18-25 lat) dodatnio oceniła katechezę w szkołach (45,6% - dobrze, 10,1% - bardzo dobrze)
- w powszechnej opinii badanych (90%) archidiecezja posiada wystarczającą liczbę świątyń
- 1/3 badanych zadeklarowała chęć korzystania z parafialnej pomocy charytatywnej
- wśród osób deklarujących się jako wierzący czasopisma religijne czyta 32%
- dla 60% badanych Kościół to wspólnota wiary
- rodzina i religia to dwie najbardziej znaczące wartości w świadomości mieszkańców archidiecezji

Archidiecezja częstochowska w liczbach:

obszar - 6 925 km2
mieszkańców - 925 000
katolików - 96,2%
parafii - 306
dekanatów - 35
księży - 680
zakonników - 168
sióstr zakonnych - 827
alumnów WSD (2004 r.) - 136
sakrament małżeństwa (2004 r.) - 3581
sakrament chrztu - 6765 (2004 r.)
sakrament Pierwszej Komunii Świętej - 9150 (2004 r.)

Próba - 952 dorosłe osoby dobrane losowo, zamieszkujące wszystkie dekanaty archidiecezji częstochowskiej. Czas badań - maj 2005 r. Metoda badań - wywiad kwestionariuszowy. Ankieterzy - studenci socjologii UKSW. Opracowanie badań - Ośrodek Sondaży Społecznych OPINIA. Archidiecezja Częstochowska - jedenasta diecezja w Polsce, która poddała się tak kompleksowym badaniom socjologicznym.