Pośród bogatej formy wnętrza świdnickiej katedry, artykułowanej strzelistymi nawami, poligonalnymi absydami i indywidualnie kształtowaną przestrzenią kaplic, dość intrygującą, a i tajemniczą konstrukcją, pozostaje krypta pod prezbiterium. Architekci i historycy sztuki od dość dawna wiodą spór, wskazując na dwa hipotetyczne motywy, którymi mogli kierować się średniowieczni kuratorzy, wznosząc tak specyficzną i wyjątkową formę. Jako powód pierwszy podają, iż krypta od początku przeznaczona była do pełnienia funkcji sepulkralnych, co niejako potwierdza się w dokumentach, gdzie znajdujemy informację o konsekrowanym tam ołtarzu i dokonanym pochówku na pocz. XVI wieku. Jednak oponenci - nie negując do końca funkcji sepulkralnych i kommemoratywnych - wskazują iż założenie krypty podyktowane było przede wszystkim wyrównaniem terenu i stąd owo „podpiwniczenie” chóru.
Wygasły już dyskurs badaczy nad celowością wzniesienia owego pomieszczenia przysłonił dużo ważniejsze aspekty, które w powiązaniu z ich interpretacją umożliwiają odpowiedzi na pytania fundamentalne dla historii katedry. Analiza architektury, interpretacja przedstawień rzeźbiarskich, klasyfikacja znaków kamieniarskich w połączeniu z informacjami z nieznanych dotychczas dokumentów z epoki pozwoli na dokładne określenie początku budowy kościoła, wskazanie, kto był architektem i mistrzem świdnickiej „fabricca ecclesia”, oraz, w jakim celu skonstruowano tak doskonałą przestrzeń o tak wymownej symbolice zawartej w architekturze i dekorującej ją rzeźbie. Myślę, że można także w sposób jednoznaczny wykazać, iż funkcja podchórowej krypty od początku nierozerwalnie powiązana była z prezbiterium oraz dekoracją rzeźbiarską naw i portali.
Krypta założona jest na rzucie dwunastoboku, wpisanego w idealny okręg o średnicy 10 m, z centralną kolumną wspierającą. Baza kolumny ze ściętym narożem posadowiona jest na okrągłej plincie z nasadzonym gładkim, bębnowym trzonem. Sklepienie gwiaździste, będące uproszczeniem sklepienia trójpodporowego, założono w miejscach najwyższych, w połowie szerokości przęsła, na wysokości 4 m. Wznoszące się kamienne żebra o gruszkowym przekroju, artykułowane wachlarzowo, zamknięte kolistymi, gładkimi zwornikami, spływają w narożach, na wysokości 160 cm, na dwanaście opracowanych plastycznie konsolek. W ścianie południowej znajduje się głęboka prostokątna nisza, zamknięta łukiem odcinkowym. Posadzka w krypcie wykonana z prostokątnych płyt, z czerwono wypalonej gliny, z radialnie rozchodzącymi się (od centralnego filara do naroży) dwunastoma białymi ceglanymi pasami. Kryptę doświetlają od wschodu cztery małe prostokątne okienka o głębokim glifie.
Wsporniki przejmujące spływy żeber zamknięte sfazowanymi, talerzowymi impostami przedstawiają pięć, zróżnicowanych fizjonomicznie (i pod względem wykończenia) detalu głów ludzkich oraz pojedynczą całopostaciową figurkę „Diabełka”. Pozostałe sześć opracowano w formie uproszczonej, zamkniętej szyszki. Licząc od lewej strony wejścia z absydy nawy południowej, osadzono je następująco: „Dziki człowiek”, „Brodacz”, „Saracen”, „Diabełek”, „Szyszka”, „Szyszka”, „Szyszka”, „Szyszka”, „Młodzieniec”, „Kobieta w kruzelerze”, „Szyszka”, „Szyszka”. Pierwsza konsola przedstawia niejako wstępnie opracowany zarys maski, na płaszczyźnie której można wyróżnić jedynie zarys trójkątnego, szerokiego nosa i grubych mięsistych ust.
Bazą kolejnego wspornika jest szczegółowo modelowana męska głowa, o dokładnie wypracowanych detalach. Twarz o pełnych, gładkich policzkach charakteryzuje precyzyjnie profilowany nos, o poszerzonych nozdrzach, zamknięty opadającą ku jego nasadzie wypukłą płaszczyzną gładkiego czoła. Pod wygiętą linią brwi lekko zmrużone skośne oczy wykreślone konturowym żłobieniem. Kąciki ust wygięte do góry w delikatnym uśmiechu. Wydatną dolną wargę okalają finezyjnie trefione wąsy. Twarz ujmują spływające, falowane pukle włosów, ponad czołem zaczesane w półkolistą grzywkę.
Wizerunek znajdujący się na trzeciej konsoli przedstawia fizjonomię o zgoła nie europejskich rysach. Szeroką, krągłą płaszczyznę lica ściśle otacza wałkowaty pas materiału, podłożony na wysokości skroni pod zwinięty na głowie, z wąskich pasów turban. Wydatne czoło pod łamaną linią brwi skrywa wąskie szparkowate oczy, rozdzielone rozpłaszczonym, trójkątnym nosem z dużymi muszelkowatymi chrapami, pomiędzy którymi na czubku znajduje się trzecie, dość znaczne zagłębienie. Dolną część twarzy, gładką, bez zarostu, rozdziela długa linia, cienkich, zaciśniętych ust.
Na czwartym wsporniku odkuto całopostaciową figurkę diabełka, w pozycji z dość skomplikowanym ułożeniem kończyn. Lekko przygarbiona postać, z dużą głową, sięga prawą kończyną do ust, lewą zaś lekko zarysowaną, przysłoniętą podwiniętym do góry lisim ogonem, trzyma pośladek podkurczonej nienaturalnie lewej nogi. Fizis owego „księcia ciemności” charakteryzuje się grubym, o dużych dziurkach nosem, wąskimi wałeczkowato profilowanymi ustami i małymi podłużnymi oczami. Oblicze ujmują trójkątne, lekko opadające uszy, wyrastające na poziomie kości policzkowych, pomiędzy którymi bezpośrednio z linii łuku brwiowego wznosi się pionowo gęsta, lekko falująca czupryna. Na podbródku i policzkach widoczne są poszarpane kępki szczecinowego zarostu. Cztery kolejne wsporniki, modelowane według jednego wzorca, przedstawiają odwrócone półkule stylizowanych szyszek pinii.
Dziewiąta konsolka, dość mocno uszkodzona, prezentuje głowę młodego mężczyzny, o gładkiej, okrągłej twarzy, okolonej dwoma pasmami podkręcających się lekko włosów. Gruboziarnista faktura osypującego się materiału proszkujące wżery i uszkodzenia znacznie zatarły indywidualne rysy. Pomimo tych ubytków, deformujących pierwotny wizerunek, możemy określić mimikę twarzy wyróżniającą się podgiętą w łagodnym uśmiechu linią ust, małym zadartym nosem i kształtnymi, lekko wypukłymi oczami. Następną podstawą jest kobieca okrągła główka, o podobnym stanie zachowania jak poprzedni wspornik. Owalną, nieco jajowatą twarz, otacza półkole kruzelera. Na licu o pełnych policzkach, wyróżnić można, grube uśmiechnięte usta, prostą linię nosa i lekko gięte łuki brwi, pod którymi widoczne są wyoblone oczy. Wsporniki, jedenasty i dwunasty powtarzają występujący wcześniej motyw piniowej szyszki.
cdn.