Okres liturgiczny Wielkiego Postu (łac. Quadragesima) jest czterdziestodniowym przygotowaniem wiernych do pełnego i owocnego przeżycia Paschy. Jest to czas stosowny, "w którym wstępujemy na świętą górę Paschy" (List okólny o przygotowaniu i obchodach Świąt Paschalnych, 16 stycznia 1998, nr 6). Okres ten rozpoczyna się w Środę Popielcową, która nazwę swą przejęła z obrzędu posypywania głów popiołem.

Obrzęd posypywania głów popiołem swymi korzeniami sięga aż do czasów, kiedy w Kościele praktykowana była pokuta publiczna. Ci, którzy dopuścili się ciężkich grzechów, takich jak: morderstwo, nierząd, zaparcie się wiary... musieli na początku Wielkiego Postu przywdziać szaty pokutne, biskup posypywał ich głowy popiołem, po odmówieniu psalmów pokutnych wyprowadzał ich ze świątyni. W ten sposób byli oni wykluczeni ze wspólnoty eucharystycznej i zobowiązani do publicznej pokuty oraz do zadośćuczynienia poprzez post, modlitwę i jałmużnę. Dopiero w Wielki Czwartek biskup udzielał im rozgrzeszenia i pocałunku pokoju, wprowadzając do wspólnoty wiernych. Oficjalne przyjęcie do stanu pokutników (ordo poenitentium) odbywało się początkowo w poniedziałek po I niedzieli Wielkiego Postu, a od VII w. w środę przed tą niedzielą.

Praktykowanie pokuty publicznej traciło z biegiem czasu na znaczeniu, aż wreszcie zanikło.

Natomiast posypywanie głów popiołem - zapoczątkowane w X w. - nabierało coraz bardziej charakteru duchowego. Obecnie wierni gromadzą się w Środę Popielcową w świątyniach, biorąc udział w zgromadzeniu Eucharystycznym, w czasie którego po homilii przyjmują na głowę poświęcony popiół. Przygotowuje się go z palm pobłogosławionych w Niedzielę Palmową - Męki Pańskiej dla podkreślenia wewnętrznej przemiany człowieka - chrześcijańskiej metanoi jako włączenia się w misterium męki i zmartwychwstania Chrystusa.

Przyjęcie popiołu na głowy jest znakiem pokuty (wprowadzenie do modlitwy przy błogosławieniu popiołu) i znajduje swoje uzasadnienie w Biblii (por. Joz 7, 6; 2 Sm 13,1. 19; Ez 27, 30; Hi 2,12. 42, 6; Jon 3, 6; 5). Przyjęcie popiołu to również znak pokory i zobowiązania się do zadośćuczynienia za grzechy (I modlitwa przy błogosławieniu popiołu). Jest to także wyznanie swojej nicości i przemijalności ( II modlitwa przy błogosławieniu popiołu). Kapłan, poświęcając popiół, prosi o błogosławieństwo dla uczestniczących w obrzędzie posypania popiołem, aby mogli wytrwać w czterdziestodniowej pokucie i uczestniczyć z oczyszczonymi duszami w misterium paschalnym (I modlitwa przy błogosławieniu popiołu). A II modlitwa zawiera prośbę o odpuszczenie grzechów i nowe życie na podobieństwo Zmartwychwstałego Chrystusa, dla tych, którzy uznają, że są prochem i w proch się obrócą oraz będą gorliwie pełnić czterdziestodniową pokutę.

Znakowi posypania głów popiołem towarzyszą słowa: "Pamiętaj, że prochem jesteś i w proch się obrócisz" (por. Rdz 3, 19) lub "Nawracajcie się i wierzcie w Ewangelię" (Mk 1, 15), które ten znak interpretują oraz wzywają do zajęcia odpowiednich postaw. "... wezwanie Jezusa do nawrócenia i pokuty - jak mówi Katechizm Kościoła Katolickiego - nie ma na celu najpierw czynów zewnętrznych, ´wora pokutnego i popiołu´, postów i umartwień, lecz nawrócenie serca, pokutę wewnętrzną. Bez niej czyny pokutne pozostają bezowocne i kłamliwe" (1430). Pokuta wewnętrzna jest radykalną przemianą całego życia, nawróceniem się do Boga całym sercem, zerwaniem z grzechem, odwróceniem się od zła. Zawiera również pragnienie i postanowienie zmiany życia, a także nadzieję na miłosierdzie Boże i ufność w pomoc Jego łaski. Temu nawróceniu towarzyszy zbawienny ból i smutek, który Ojcowie Kościoła nazywali smutkiem duszy (animi cruciatus) i skruchą serca (compunctio cordis) . Wewnętrzna pokuta chrześcijanina może wyrażać się w różnych formach. Pismo Święte i Ojcowie Kościoła kładą nacisk szczególnie na post, modlitwę i jałmużnę, wyrażające nawrócenie w odniesieniu do samego siebie, do Boga i do innych ludzi (por. Katechizm Kościoła Katolickiego 1431, 1434).

Tak więc ryt posypania głów popiołem posiada głęboką treść - ma rozpoczynać wielkie dzieło odnowy życia. Stąd słowa poety - ks. Jana Twardowskiego:

Popielec

Od ciemnej grudki prochu, która smoli ręce,

z namaszczeniem rzucanej w Popielcową Środę -

radość rośnie jak balon. O, rzuć prochu więcej

na grzywkę panny Zuli, proboszczom na brody.

Nadzieja w ciemnej grudce - wiosna w drzwiach kościoła...

Będzie więcej spowiedzi i dobrych przyrzeczeń -

wiele rzeczy skradzionych podrzucą w czas krótki.

Rozpocznie się zwyczajnie i zawsze od Środy

Wielki Post, co krzyczy nawet na kotlet malutki.