Okres Wielkiego Postu jest czasem podejmowania pobożnych praktyk modlitwy, postu i jałmużny. Dobrze więc przypomnieć sobie kilka zasadniczych prawd na ich temat, aby umieć uzasadnić to, co podejmujemy dla ożywienia naszej więzi z Panem Bogiem i bliźnimi. Praktyki te są znane w większości tradycji religijnych i wszędzie odgrywają ważną rolę. Jesteśmy świadomi, że każda z nich sama w sobie nie jest oczywista. Wielu spośród nas przeżywa permanentne trudności w ich podjęciu z pożytkiem dla siebie.

Modlitwa, ani post (o którym pisaliśmy już w poprzednim numerze), ani jałmużna nie wypływają spontanicznie z naszego wnętrza. Dzieje się tak dlatego, że nie odpowiadają one na żadną naturalną potrzebę człowieka. Bo na jaką naturalną potrzebę odpowiadałaby jałmużna? Bóg nie jest częścią natury. Jeśli więc modlimy się, pościmy, czy z racji religijnych dajemy jałmużnę, odwołujemy się do innego porządku, w którym zasadniczą rolę odgrywa wiara.

Stary Testament pokazuje nam wielką wartość jałmużny. W Księdze Tobiasza czytamy: "Nie odwracaj twarzy od żadnego biedaka, a nie odwróci się od ciebie oblicze Boga. Jak ci tylko starczy, według twojej zasobności dawaj z niej jałmużnę. Będziesz miał mało - daj mniej, ale nie wzbraniaj się dawać jałmużny nawet z niewielkiej własności. ( ...) Ze wszystkiego, co ci zbywa, dawaj jałmużnę, a oko twoje niech nie będzie skąpe, gdy ją dajesz" (Tb 4, 7-11.15 n). Z kolei Syrach w swoich mądrościach poucza: "kto świadczy dobrodziejstwa, przynosi ofiary z najczystszej mąki, a kto daje jałmużnę, składa ofiarę uwielbienia" ( Syr 35, 2). W kontekście tych i następnych słów mądrości Syracha, Izraelita był przeświadczony, iż dar złożony ubogiemu miał wartość ofiary składanej Bogu. Co więcej, przekazany dar miał też moc uwalniania od śmierci i oczyszczenia z grzechu oraz był warunkiem błogosławieństwa Jahwe, a także zabezpieczał darującego przed niedostatkiem. Stąd odmowa złożenia jałmużny miała grozić przekleństwem. Dodać jednak należy, iż przeciętny Izraelita nie czynił tego bezinteresownie. Spodziewał się bowiem, że pewnego dnia ów obdarowany przez niego ubogi będzie miał z czego oddać, albo co więcej, odda za niego sam Bóg.

Nowy Testament zmienił nieco spojrzenie na kwestię jałmużny. Pan Jezus także namawiał do jej praktykowania, ale z tą różnicą, że żądał od swoich uczniów, by czynili to bez ostentacji i oczekiwania na jakąkolwiek zapłatę. Miał to być dar bezinteresowny. Jednocześnie Jezus przypominał, by przekazywać innym, znajdującym się w potrzebie, także dary niematerialne. Tym samym pouczał, że w okazywaniu sobie wzajemnej miłości i miłosierdzia sam akt darowania czegoś materialnego nie jest momentem najważniejszym. Czasami bywa tak, że w jakiejś wspólnocie znajdują się osoby biedne, które chociaż nie dają dóbr materialnych, także przekazują jałmużnę. Tutaj można przytoczyć słowa św. Augustyna: "Jeśli masz w sercu miłosierdzie, Bóg przyjmie twoją jałmużnę, nawet choćbyś nie dał swoją ręką". I tak bywa w rzeczywistości, że zainteresowanie się samą osobą potrzebującą, poznanie jej potrzeb może mieć większą wartość od jednorazowego daru materialnego. Najważniejsze, by postawa chrześcijanina udzielającego pomocy była przepełniona miłością i życzliwością. Nie może ona jednak być naiwną, tzn. trzeba mieć oczy szeroko otwarte na osoby nadużywające dobroczynności, zwłaszcza tej w wymiarze materialnym; niekiedy niektórzy "pauperes" wyrzucają otrzymany chleb, spodziewając się czegoś innego, np. pieniędzy. Tymczasem jałmużna jest wyrazem więzi braterstwa. Dlatego w swojej czujności należy uważać, by nie dać się wykorzystać przez leni żerujących na słabościach ludzkiej psychiki i naszej religijności. Oni nie przyznają się do braterstwa z nami. Oni nas potrzebują, aby nas wykorzystać. Chyba tak było również i w czasach Pana Jezusa. Poza tym nie można zapomnieć, że jałmużna zawsze musi być naszym dobrowolnym wyborem a nie odpowiedzią na wyrzuty sumienia. Dlatego dojrzały chrześcijanin wie, że czynienie dobra niesie ze sobą odpowiedzialność za obdarowywaną osobę. Już w II wieku wyznawcy Chrystusa byli zdania: "Niech się spoci jałmużna w ręku twym, zanim rozeznasz, komu masz ją dać" (Didache) .

Pan Jezus nie uczynił z jałmużny warunku zbawienia. Jest nim natomiast przykazanie miłości bliźniego, które czasem może wymagać od nas pomocy w stosunku do osób potrzebujących, niekiedy także i tej materialnej. Osoba naprawdę biedna ucieszy się także z uśmiechu czy życzliwego słowa. Będzie to dla niej znak, że wciąż jest uznawana za kogoś zasługującego na życzliwość i szacunek. A to czasami więcej znaczy, niż dany "z łaski", może z wyrzutów sumienia mały grosz.