Świątynie jako budowle wzniesione na Bożą chwałę są pewnego rodzaju organizmem. Mają swoją historię, czas wzrostu, dojrzałości, a także - jak człowiek - czas cierpienia, gdy ulegają zniszczeniu od niegodziwej ręki lub pożaru. Cieszy jednak fakt, gdy w okresie swojego istnienia świątynia pięknieje, będąc widomym znakiem silnej wiary i trwania przy niej wielu pokoleń, a także dbałości jej kustoszy. Świątynia to przede wszystkim dom Boży, znajdują w niej miejsce swojego pochówku fundatorzy, ale równocześnie w tym domu znajdują modlitewne ukojenie ludzkie serca rozkołatane codziennością, a łzy wiernych często znaczą pokutną drogę

Fara św. Mikołaja w Grudziądzu to jeden z najstarszych kościołów ziemi chełmińskiej. Czas jej powstania jest oceniany na wiek XI. Pierwotnie istniejący drewniany grodowy kościół zastąpiono murowanym, budowę zaczęto w 1286 r., a ukończono na początku XV wieku. Po 1620 r. miała miejsce dalsza, znaczna rozbudowa. Dobudowano kaplice grobowe rodziny Kostków i Działyńskich. Nie bez znaczenia były najazdy Szwedów i zniszczenia pożarem. W 1728 r. gruntownie odnowiono świątynię i nadano jej wystrój barokowy. Z czasem założono nowe witraże. Dopiero pożoga II wojny światowej spowodowała znaczne zniszczenia w tak dobrze od lat zachowanym stanie świątyni. Po zakończeniu działań wojennych nastąpiła odbudowa. Odzyskano też wywiezione przez okupantów zabytkowe dzwony - gotycki z 1482 r. i drugi z 1777 r. Najstarszym zabytkiem w kolegiacie jest kamienna, gotlandzka, ośmioboczna chrzcielnica z czarą romańską z XIII wieku umiejscowiona przy łuku tęczowym, przechodząc z nawy głównej do prezbiterium. Posiada płaskorzeźbiony ornament kwiatowy, w polach smoki i w narożach maszkarony. Trzeba tu wymienić stare obrazy przedstawiające: św. Annę Samotrzecią z pocz. XVII wieku, z kręgu Hermana Hana, św. Mikołaja zapewne z pocz. XVII wieku, malowany na desce, Koronację Najświętszej Maryi Panny z ok. poł. XVII wieku, św. Franciszka z XVIII wieku, w neogotyckiej ramie, a także sygnaturkę z 1796 r.
W sanktuarium są 3 ołtarze. W prezbiterium w ołtarzu głównym przykuwa uwagę trójpoziomowa nastawa ołtarzowa wykonana w 1728 r. Znajdują się w niej obrazy w trzech kondygnacjach. W dolnej - obraz prezentuje św. Mikołaja autorstwa Jerzego Hoppena (był pracownikiem Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu), w środkowej jest wyobrażenie Trójcy Świętej w typie „Piety Naszego Pana”, którą wykonał Leonard Torwirt (1912-1967, był pracownikiem Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu), w górnej - przedstawienie św. Jerzego, obraz z XVIII wieku. Ażur barokowej rzeźby okala bryłę nastawy. Ołtarz zdobią dodatkowo rzeźby świętych: Andrzeja, Piotra, Pawła i Judy Tadeusza, a powyżej - Jana Nepomucena, Grzegorza Wielkiego, Mikołaja, Franciszka Ksawerego, natomiast szczyt zwieńcza figura Matki Bożej z Dzieciątkiem.
W nawach bocznych znajdują się kolejne ołtarze. W południowej nawie bocznej w ołtarzu znajduje się obraz przedstawiający wizję Najświętszego Serca Pana Jezusa według św. Małgorzaty Marii Alacoque wykonany przez Leonarda Torwirta w 1955 r. Po jego obu stronach są dwie figury świętych Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty, zachowane od XVIII wieku razem z grupą ukrzyżowania Chrystusa, która znajduje się na zwieńczeniu ołtarza.
W północnej nawie dwupoziomowy ołtarz w dolnej części przyciąga wzrok obrazem Matki Bożej Łaskawej, zwanej też Grudziądzką. Z pierwotnego ołtarza z poł. XVII wieku, znajdującego się w tej nawie, zachowała się część środkowa i para ażurowych kolumn, predella z namalowaną sceną Zwiastowania oraz rzeźby barokowe z I poł. XVIII wieku, w zwieńczeniu, świętych Jana Ewangelisty i Łukasza. W górnej części ołtarza znajduje się ośmiokątny obraz przedstawiający Trójcę Świętą. Podobnie jak główny ołtarz w prezbiterium, ten również okala barokowa, ażurowa rzeźba, zwieńczona na szczycie dwiema figurkami aniołków i monogramem Matki Bożej. Najstarszy, udokumentowany zapis kultu maryjnego pochodzi z 1655 r.; wyjaśnia, że 4 razy w tygodniu śpiewano Godzinki ku czci Najświętszej Maryi Panny. Wzmożenie kultu nastąpiło podczas wojny ze Szwedami.
Matka Boża Łaskawa przez wieki przekazywała swoje łaski wiernym, którzy odwzajemniali się ufną modlitwą i licznymi wotami. Jej obraz nieznanego autora w tym ołtarzu pochodzi z II poł. XVII wieku i przykrywa go trybowana srebrna sukienka z początku XVIII wieku. Obraz Matki Bożej Łaskawej jest zasłaniany obrazem zewnętrznym przedstawiającym Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny autorstwa Torwirta. Ołtarz ten w obecnym układzie został poświęcony 28 sierpnia 1954 r. W listopadzie tegoż roku nadano indult odpustowy na 8 września - święto Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, było to owocem Roku Maryjnego. Święta Opiekunka miasta odbierała też cześć wiernych w 1988 r. podczas peregrynacji w swoim cudownym wizerunku z Jasnej Góry oraz w znaku figury z Fatimy w 1996 r. Grudziądzka kolegiata św. Mikołaja na okres trwania Wielkiego Jubileuszu 2000 została wyznaczona jako kościół stacyjny. W 2000 r. 4 grudnia kapłani wywodzący się z Grudziądza dokonali po raz pierwszy aktu oddania się pod Jej opiekę. Matka Boża Łaskawa, Madonna Grudziądzka w 2001 r. została obrana na Patronkę Grudziądza w czasie XIII Pieszej Pielgrzymki na Jasną Górę. Podczas dziękczynnej pielgrzymki wiernych do Rzymu 9 marca 2002 r. Jan Paweł II pobłogosławił korony na skronie Matki Bożej i Dzieciątka Jezus, a koronacja miała miejsce 7 września tegoż roku. Powołano do istnienia diecezjalne sanktuarium Matki Bożej Łaskawej, które afiliowano do Bazyliki Matki Bożej Większej w Rzymie.
Ten piękny gotycki kościół zwany jest też matką wszystkich kościołów Grudziądza. Tu odbywa się wiele uroczystości kościelnych oraz patriotycznych. W 1992 r. bp Andrzej Suski podniósł kościół do godności kolegiaty i erygował Kapitułę Kolegiacką Grudziądzką. Dekretem Kongregacji Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów z 20 lipca 2010 r. świątynia otrzymała prawa bazyliki, co bp Andrzej Suski 8 września 2010 r. ogłosił publicznie.