Wystawa "Polacy - Ukraińcy 1939-1947" przygotowana przez lubelski Oddział IPN, a otwarta 23 kwietnia br. w siedzibie Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Rzeszowie nie miała chyba do tej pory precedensu w powojennej historii stosunków między dwoma sąsiadującymi ze sobą narodami. Jak czytam w folderze wystawy, porusza ona "wiele bolesnych problemów: postawę Ukraińców we wrześniu 1939 r., politykę narodowościową okupantów niemieckiego i sowieckiego, którzy polsko-ukraińskie napięcia starali się wykorzystać do własnych celów, losy dywizji SS "Hałyczyna", działalność polskiego i ukraińskiego podziemia, wreszcie chyba najbardziej bolesne dla Polaków i Ukraińców wydarzenia dotyczące antypolskiej akcji Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów - Ukraińskiej Powstańczej Armii (OUN-UPA) z lat 1943-44 na Wołyniu i w Galicji Wschodniej oraz operacji "Wisła" w 1947 r.

Przy tej okazji warto przypomnieć, że jak podają historycy IPN, tragiczne wydarzenia lat 1943-47 pociągnęły za sobą śmierć 80-100 tys. Polaków i 15-20 tys. Ukraińców. Setki tysięcy osób obu nacji zmuszono do przesiedlenia się. Do dzisiaj nie opadły emocje i spory związane z tamtymi wypadkami. Nie zabrakło wśród nich faktów wstydliwych zarówno dla Ukraińców, jak i dla Polaków. Organizatorzy wystawy nie pominęli ich, uznając, że tylko pokazanie prawdy o nich może doprowadzić do oczyszczenia historycznej pamięci.

Jakie są atuty tej wystawy? Moim i nie tylko moim zdaniem najważniejszym jej atutem jest to, że prezentuje fakty - sprawozdania UPA z antypolskich akcji, raporty władz niemieckich i sowieckich dotyczące wykorzystania do własnych celów sporów polsko-ukraińskich, wspomnienia polskich i ukraińskich świadków wydarzeń, w tym wypowiedzi i korespondencja duchownych obu stron. Wymownym dopełnieniem tekstów są fotografie. Na kilku z nich widać pomordowanych, jednak jak zaznaczyli organizatorzy, na wystawie nie umieszczono zdjęć najdrastyczniejszych, by nie szokować obrazami śmierci, nie szafować okrucieństwem. Do minimum ograniczono komentarz, by ocenę faktów pozostawić widzom.

Wystawa zbiegła się w czasie z 55. rocznicą akcji "Wisła", też zresztą na niej prezentowanej. Przy okazji obchodów rocznicy odżyły pytania: przebaczyć - nie przebaczyć? Przepraszać - nie przepraszać? Kogo i za co przepraszać? Mottem zorganizowanej w Przemyślu konferencji " Akcja ´Wisła´. Refleksje po 55 latach" było hasło: "Przebaczyć nie znaczy zapomnieć; przed akcją ´Wisła´ był Wołyń". Na kanwie tej konferencji zwróciłem uwagę na wypowiedź prof. Ryszarda Bendera z KUL-u, który w wywiadzie dla "Nowin" (z 29 kwietnia) powiedział m. in., że (...) Polska zyskała [na akcji ´Wisła´ - przyp. M. S. ] to, że ileś istnień ludzkich uratowano. Inaczej nadal padałyby strzały zza węgła". Równocześnie jednak podczas Zlotu Młodzieży Ukraińskiej i Studentów (również w Przemyślu) abp Jan Martyniak, metropolita przemysko-warszawski, nazwał akcję "Wisła" strasznym potopem.

Przychylam się do wypowiedzi abp. Martyniaka, by "osąd historii pozostawić Bogu". Za tym idzie apel grekokatolickiego hierarchy na przyszłość, wskazanie kierowane do młodzieży ukraińskiej i łemkowskiej, które ma jednak uniwersalną wymowę: "Młodzi przyjaciele, po pierwsze trzeba słuchać Boga. (...) trzeba budować i rozbudowywać dobro, ´zasypywać doły´ między Ukrainą i Polską, o co we Lwowie apelowali papież Jan Paweł II i kardynał Lubomyr Huzar. Wy, młodzi, bądźcie sprawiedliwi. W was nadzieja, że akcja ´Wisła´, (...) już się nie powtórzy" (wszystkie cytaty za "Nowinami" z 29 kwietnia).

A co z pamięcią o tamtych wydarzeniach? Ostatnie tablice rzeszowskiej wystawy IPN - zdjęcia mogił i pomników obu stron - noszą tytuły: "Pamięć polska" i "Pamięć ukraińska". Może kiedyś, przy następnej edycji ekspozycji, zwieńczy je tylko jeden krótki, ale za to wspólny napis: "Pamięć"...?