Czy pamiętacie o zbliżającym się końcu wiosny? Tak bardzo już przywykliśmy do coraz dłuższych dni, że omal nie zauważylibyśmy tego najdłuższego. Tymczasem nieubłaganie zbliża się 21 czerwca - dzień, który zwiastuje odwrócenie tendencji wydłużającego się dnia. Ten właśnie dzień będzie najdłuższy w roku, podczas gdy następne będą już, niestety, krótsze. Na szczęście w czerwcu i lipcu trudno będzie jeszcze odczuć to w praktyce, ponieważ skracanie się dnia nabierze przyspieszenia dopiero w sierpniu i wrześniu, kiedy oczekiwać będziemy już jesieni. A przed nami lato i czas wspaniałych letnich obserwacji nieba. Cieszmy się więc nadchodzącą piękną porą roku, a dziś w naszym cyklu jest okazja postawić związane z nią pytanie: Jak powstają pory roku?
Wiemy już, że Ziemia wiruje wokół swojej osi i dlatego mamy dzień i noc. W ciągu roku nasza planeta porusza się też po orbicie wokół Słońca. Oś obrotu Ziemi jest nachylona do płaszczyzny jej orbity pod kątem 66,5o i dlatego przez pół roku Słońce przebywa po północnej stronie równika, potem zaś na południe od niego. To zjawisko powoduje zmiany długości dnia i nocy, a więc i występowanie pór roku. Gdyby oś obrotu Ziemi była prostopadła do płaszczyzny jej orbity, to dzień na całej Ziemi byłby równy nocy. W okolicach równika pory roku nie różnią się praktycznie od siebie i dzień trwa tam zawsze ok. 12 godzin. Ponieważ jednak Ziemia wędruje wokół Słońca, dlatego nasze wieczorne niebo zmienia swój wygląd o każdej porze roku. Zawsze więc po zimie będzie wiosna. Potem lato, jesień, znów zima itd.
Widziana z Ziemi roczna droga Słońca wśród gwiazd na naszym niebie nazywana jest ekliptyką. Jest to taki tor, po którym pozornie porusza się nasze Słońce na tle innych gwiazd. W ciągu dnia Słońce najwyżej wspina się latem, a najniżej świeci zimą. Dlatego latem jest u nas ciepło, a zimą chłodniej. Latem Słońce bardziej nagrzewa półkulę północną, a zimą - południową (wówczas tam jest lato). Wynika to, jak już wspomniałem, z nachylenia osi obrotu Ziemi do płaszczyzny jej obiegu wokół Słońca. Gdy Słońce przekracza równik niebieski na północ, ma wówczas miejsce tzw. równonoc wiosenna. Dzień jest wtedy równy nocy i zaczyna się wiosna. Zazwyczaj następuje to ok. 21 marca (w tym roku 20 marca). W południe na równiku Słońce jest wówczas widoczne dokładnie w zenicie, czyli "nad głową". Potem codziennie w południe przechodzi przez zenit w coraz większej północnej szerokości geograficznej, aż 21 czerwca można je zobaczyć w zenicie na zwrotniku Raka (na szerokości geograficznej 23,5o). I to jest właśnie tzw. przesilenie letnie, które w tym roku wystąpi 21 czerwca o godz. 3.48. Na półkuli północnej dzień jest wtedy najdłuższy, a noc najkrótsza. Po tym dniu Słońce stopniowo powraca ku równikowi, aż ok. 23 września ponownie zaświeci nad nim w zenicie, rozpoczynając jesień. Oczywiście, Słońce przecina w tym dniu równik w stronę południa, aby ok. 22 grudnia znaleźć się najbardziej na południe, kiedy to można zobaczyć je w zenicie na zwrotniku Koziorożca. Wówczas u nas zaczyna się zima, a na półkuli południowej lato.
W pierwszą letnią noc na niebie podziwiać będziemy gwiazdozbiory (kolejno od zachodniego horyzontu): Lwa z najjaśniejszą gwiazdą Regulus, Panny, Wolarza z Arkturem, Korony Północy, Herkulesa, Lutni, Łabędzia oraz wiele innych. Jest więc o czym pisać w letnich numerach Niedzieli. Przeczytacie wówczas o tych właśnie gwiazdozbiorach, występujących w nich ciekawszych gwiazdach, Mlecznej Drodze, rojach meteorów i innych interesujących zjawiskach.