Wspaniałe wnętrze Bazyliki Jasnogórskiej, pełne dynamizmu i patosu baroku, porusza modlących się tutaj pielgrzymów. Ołtarz główny i ołtarze boczne zapełnione figurami świętych są swoistym "Theatrum mundi" ­ "teatrem świata" ­ metaforą przewijającą się przez cały barok, epokę między końcem XVI a schyłkiem XVIII wieku. Charakterystyczną cechą tego okresu są jaskrawe sprzeczności: realność i pozór, pompa i asceza, moc i niemoc. W świecie wstrząsanym przez konflikty społeczne, wojny i walki religijne, takie gigantyczne widowisko dawało jakieś oparcie. Sztuka, obejmująca zarówno sztuki plastyczne, jak i sceniczne, odgrywała podwójną rolę: miała robić wrażenie, olśniewać, a jednocześnie służyła do "transportu" treści ideologicznych. Sztuka barokowa zwraca się zawsze w pierwszej kolejności do zmysłów oglądającego: jej teatralny patos, jej iluzjonizm, dynamika jej form pragną wywierać wrażenie, przekonywać, skłaniać do wewnętrznego poruszenia. To wyjaśnia, dlaczego często odczuwana jest jako egzaltowana, efekciarska, a nawet napuszona.
Powstały w tym nurcie wielki ołtarz Bazyliki Jasnogórskiej, rozbudowany na całą wschodnią ścianę prezbiterium, zdumiewa różnobarwnością marmoryzacji i bogatych złoceń. Wykonany został w latach dwudziestych XVIII wieku przez znanego wrocławskiego rzeźbiarza i sztukatora Johanna Adama Karingera z udziałem marmoryzatora Ignacego Prowizora oraz sztukatora i złotnika Szelcera. Roboczy model architektury ołtarza, według projektu nieznanego autora rodem z Włoch, wykonał architekt forteczny Giacomo Antonio Buzzini. Architektonicznie ołtarz podzielony jest na trzy strefy. Najniżej, w podbudowie cokołu, znajduje się mensa w formie sarkofagowej. W jej symbolice można wyróżnić trzy aspekty o coraz większej doniosłości: ołtarz jest obrazem stołu z Ostatniej Wieczerzy, na którym Chrystus ustanowił Ofiarę Eucharystyczną, antycypując w tajemnicy swoją krwawą ofiarę krzyżową; następnie ołtarz jest symbolem krzyża, na którym Zbawiciel dokonał ofiary odkupienia; św. Tomasz z Akwinu zaś z dogmatyczną dosadnością podsumowuje myśl Ojców Kościoła, pisząc: "Ołtarz jest przedstawieniem samego krzyża, na którym został ofiarowany Chrystus we własnej postaci ­ Altare est repraesentativum crucis ipsius, in qua Christus in propria specie immolatus est". Starożytna i średniowieczna symbolika, a także liturgia zawierają liczne świadectwa odniesień do Chrystusa. Ołtarz jest zbudowany z kamienia, dlatego też jest symbolem Tego, którego Daniel rozpoznał w obrazie kamienia, który "oderwał się z góry" i "rozrósł się w wielką górę i napełnił całą ziemię" (por. Dn 2, 34. 35. 45). Zwłaszcza mensa, istotna część ołtarza, jest symbolem kamienia, który "odrzucony przez budujących stał się kamieniem węgielnym" (Ps 118, 22). W ołtarzu Bazyliki umieszczone jest ­ wykonane w latach dwudziestych XX wieku ­ tabernakulum z baldachimem w formie namiotu, zaprojektowane i wykonane przez Karola Hukana. Dwa klęczące i pochylone w postawie adoracji anioły są nawiązaniem do biblijnej Arki Przymierza. Środkowa strefa ołtarza, między trzema parami kolumn "w wielkim porządku", zawiera właśnie ową pełną finezji i barokowej ekspresji scenę Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, ponad którą unosi się już w trzeciej strefie architektonicznej, w glorii, grupa Trójcy Świętej w scenie Koronacji. Między kolumnami ustawione są monumentalne figury czterech Ewangelistów, plastycznie ukazane w pozach pełnych dynamizmu. Bogate przesłanie ideowe zawiera się w całości tego dzieła. Symbolizowany przez 6 kolumn niedoskonały porządek ziemski jakby rozsuwa się, a potężny wir wynosi do chwały nieba Maryję. Dogmat o Wniebowzięciu Najświętszej Maryi Panny ogłosił Pius XII konstytucją apostolską Munificentissimus Deus w 1950 r. Dogmat ten mówi, że "Niepokalana Boża Rodzicielka, zawsze Dziewica, Maryja, po wypełnieniu życia ziemskiego została z duszą i ciałem wzięta do chwały niebieskiej". Maryja więc w tym ciele, jakie miała na ziemi ­ nie czekając na zmartwychwstanie wszystkich ludzi przy końcu świata ­ dzięki specjalnej łasce Chrystusa została przeniesiona do nieba. Musiało jednak nastąpić przemienienie ziemskiego ciała Maryi w ciało chwalebne, bo takie w niebie posiada zmartwychwstały Chrystus. Dogmat nie rozstrzyga spornej wśród teologów kwestii, czy Maryja umarła tak, jak umierają inni ludzie, czy też została od razu, po zakończeniu ziemskiego etapu życia, wzięta do nieba. O śmierci lub zakończeniu ziemskiego etapu życia Maryi mówi się "zaśnięcie", aby podkreślić, że ten moment u Maryi pozbawiony był tak często doznawanych przez ludzi przeżyć tragicznych i bolesnych. Tajemnica Wniebowzięcia jest ­ z woli Bożej ­ konsekwencją przywileju Niepokalanego Poczęcia oraz roli, jaką wypełniła Maryja w zbawczym dziele Chrystusa. Wiara we Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny trwała wśród wiernych Kościoła od samego początku jego istnienia. Świadczą o tym liczne świątynie pod tym wezwaniem, czego dowodem jest także ołtarz główny Bazyliki Jasnogórskiej. Stąd Pius XII określił dogmatem to, co już przedtem powszechnie wyznawano.
Patrząc na wspaniałą scenę Wniebowzięcia z jasnogórskiego ołtarza, przypomnieć należy bardzo ważne wydarzenie. Oto wśród próśb o ogłoszenie dogmatu był również list polskich biskupów zgromadzonych w 1936 r. na Synodzie Plenarnym, właśnie na Jasnej Górze. We wspomnianym już niedoskonałym porządku ziemskim, plastycznie wyrażonym przez 6 kolumn, umieszczeni zostali czterej Ewangeliści. Nieprzypadkowo! Jako autorzy Ewangelii, właśnie tym Słowem Bożym mają wprowadzać Boży Ład w tym niedoskonałym świecie. Wieńcząca ołtarz gloria z centralnie umieszczonymi osobami Trójcy Świętej jest symbolem porządku nieba. Nie ma tutaj kolumn, ale z jednej i z drugiej strony znajdują się figury: św. Piotra z nieodłącznym atrybutem ­ kluczami do bramy nieba oraz św. Pawła z mieczem. Tak artysta wyobraził tych, którzy stoją na straży porządku nieba.
Forma wielkiego ołtarza Bazyliki Jasnogórskiej okazała się tak nowatorska i atrakcyjna, że wywarła wielki wpływ na projektowane nastawy ołtarzowe w sąsiednich regionach, realizowane według tego wzoru aż do końca XVIII wieku.