Zaczęło się od niepodległości

W okresie zaborów Polacy postrzegali prawosławie głównie jako wyznanie carskie, rosyjskiego zaborcy. W 1918 r., po ponad 120 latach niewoli, na mapach Europy ponownie pojawiło się państwo polskie. Prawosławie na ziemiach Rzeczypospolitej przed rozbiorami wchodziło w skład metropolii kijowskiej, która z kolei podlegała patriarchatowi Konstantynopola. W wyniku rozbiorów zostało całkowicie podporządkowane Kościołowi rosyjskiemu.
Po odzyskaniu niepodległości, wraz z przywróceniem niezależności państwowej, odradzała się również niezależność kościelna. W II Rzeczypospolitej mieszkało blisko 4 mln prawosławnych, przy czym większość z nich stanowili wierni, którzy od pokoleń zamieszkiwali te tereny. Mimo tego w mentalności społeczeństwa polskiego nadal jednak bardzo mocno było zakorzenione przekonanie, że prawosławie jest swego rodzaju „reliktem przeszłości zaborczej”.
W tej sytuacji prawosławna hierarchia postanowiła odwołać się do najstarszych korzeni: patriarchatu w Konstantynopolu. Nic więc dziwnego, iż w owym czasie polscy biskupi podkreślali łączność właśnie z nim, a nie z Moskwą. Nie gwarantowało to jednak pełnej swobody i równouprawnienia. Jedynym wyjściem była autokefalia - pełna niezależność i samodzielność w kierowaniu Kościołem.

Droga do autokefalii

Starania o nadanie autokefalii rozpoczęto już w 1920 r. Jednym z warunków nadania jej lokalnemu Kościołowi była zgoda wszystkich innych niezależnych Kościołów. Starano się także o zgodę i błogosławieństwo patriarchatu moskiewskiego. Jednak za każdym razem spotykano się ze stanowczą odmową. Trzeba pamiętać, że w sowieckiej Rosji ówczesny patriarcha Tichon (podobnie jak większość biskupów i duchowieństwa) przebywał w owym czasie w więzieniu. Postanowiono więc zwrócić się do Konstantynopola z prośbą o autokefalię, nie czekając na zgodę Kościoła rosyjskiego.
Patriarcha Konstantynopola Grzegorz VII i Święty Synod Patriarszy 13 listopada 1924 r. wydał tomos (dekret), przyznający Kościołowi prawosławnemu w Polsce autokefalię. Potwierdziły ją wszystkie pozostałe niezależne Kościoły, oprócz rosyjskiego. Decyzję o autokefalii ogłoszono, mimo sprzeciwu Moskwy, w warszawskiej katedrze św. Marii Magdaleny 17 września 1925 r. Od tamtej pory istnieje Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny, a metropolita warszawski i całej Polski jest jego zwierzchnikiem.

Po wojnie

Powojenna rzeczywistość, w jakiej znalazło się polskie prawosławie, była bardzo trudna. Kościół prawosławny wyszedł z II wojny światowej niezwykle osłabiony. Liczba wiernych zmniejszyła się z ok. 4 mln do ok. 350 tys. Z pięciu przedwojennych diecezji w obecnych granicach pozostały jedynie warszawska i część grodzieńskiej. Liczba parafii zmniejszyła się z 1979 do 169, cerkwi - z 1947 do 223, a liczba duchownych - z 1725 do 190. Z dziesięciu biskupów w 1946 r. w kraju zostało jedynie dwóch. Straty te spowodowane były głównie powojennym przesunięciem się na zachód wschodniej granicy kraju oraz wysiedlaniem w głąb ZSRR ludności wschodnich rubieży Polski. Materialny stan posiadania Kościoła zmniejszył się o ok. 90 proc. Dochodził do tego nieprzychylny stosunek władz państwowych, które np. zlikwidowały Sekcję Teologii Prawosławnej na Uniwersytecie Warszawskim i duszpasterstwo wojskowe. Prawosławni w powojennej Polsce nie mieli także seminarium duchownego ani żadnej wyższej uczelni, na której mogliby kształcić teologów i duchowieństwo.
W powojennej komunistycznej rzeczywistości zmienił się radykalnie stosunek państwa do religii. Władza ludowa oskarżyła metropolitę Dionizego o uległość wobec okupanta. Nalegano, by - wbrew prawu kanonicznemu (tzn. kanonom) - dobrowolnie zrzekł się swej funkcji. Gdy jednak zwierzchnik polskiego Kościoła nie ustępował, 25 lutego 1948 r. osadzono go w areszcie domowym, oskarżając o zdradę Rzeczypospolitej i o wykorzystywanie zajmowanego stanowiska do utworzenia Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego (władze nie uznawały tomosu z 1924 r.). Metropolicie cofnięto państwowe uznanie, a na jego miejsce powołano Tymczasowe Kolegium Rządzące Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego pod przewodnictwem abp. Tymoteusza.

Prawosławie dziś

Prawosławie jest drugim co do wielkości wyznaniem w Polsce. Według różnych szacunków, w naszym kraju jest 500-600 tys. prawosławnych. Kościół dzieli się na 6 diecezji: warszawsko-bielską, białostocko-gdańską, lubelsko-chełmską, wrocławsko-szczecińską, łódzko-poznańską i przemysko-nowosądecką. W skład Świętego Synodu Biskupów wchodzi metropolita (obecnie abp Sawa, metropolita warszawski i całej Polski), który jest zarazem zwierzchnikiem PAKP, 4 arcybiskupów oraz 3 biskupów. Ok. 230 kapłanów niższego duchowieństwa żonatego stanowi tzw. duchowieństwo białe. W naszym kraju jest ponad 320 cerkwi i wciąż powstają nowe.
Przyszli kapłani kształcą się w Wyższym Prawosławnym Seminarium Duchownym w Warszawie, gdzie po trzyletniej nauce otrzymują stopień licencjata. Absolwenci seminarium kontynuują studia na Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej (uczelnia wielowyznaniowa), którą kończą z tytułem magistra. Na tle duchowieństwa prawosławnego w innych krajach kapłani w Polsce należą do najlepiej wykształconych na świecie. Istnieją także: Katedra Teologii Prawosławnej na Uniwersytecie Białostockim, Policealne Studium Ikonograficzne w Bielsku Podlaskim oraz Szkoła Psalmistów i Dyrygentów Cerkiewnych w Hajnówce.
W Polsce jest 7 monasterów (klasztorów): 4 męskie - w Supraślu, Jabłecznej, Ujkowicach i Sakach oraz 3 żeńskie - w Grabarce, Dojlidach i Wojnowie. Największym sanktuarium pielgrzymkowym jest klasztor na Świętej Górze Grabarce, gdzie na przypadające 19 sierpnia święto Przemienienia Pańskiego co roku przybywają tysiące pątników. Dlatego też jest ona popularnie nazywana prawosławną Jasną Górą. Na terenie całego kraju istnieje ok. 20 prawosławnych placówek „miłosierdzia”, które zajmują się pomocą charytatywną.

Cyryl i Metody

Chrześcijaństwo obrządku wschodniego, czyli tradycji metodiańskiej, pojawiło się na Morawach (dzisiejsza Republika Czeska), które w 863 r. zostały schrystianizowane przez świętych braci Cyryla i Metodego. Oni i ich uczniowie przetłumaczyli i sprawowali Liturgię oraz głosili Ewangelię w zrozumiałym dla ówczesnych Słowian języku staro-cerkiewno-słowiańskim. Na ówczesne czasy było to bardzo innowacyjne i nowoczesne. Wśród biskupów niemieckich pojawiły się nawet oskarżenia Świętych Braci o herezje - potrzebna była wówczas interwencja ówczesnego papieża. Zatem prawie od początku naszej państwowości na ziemiach Rzeczypospolitej stykały się dwie tradycje chrześcijańskie: wschodnia - bizantyjska i zachodnia - łacińska.