Okres PRL-u zapisał się wieloma czarnymi kartami w dziejach Kościoła katolickiego w Polsce. Władze państwowe administracyjnie dyskryminowały wówczas ludzi wierzących, pozbawiając ich ważniejszych stanowisk, bądź utrudniając im do nich dostęp. Urządzano im pokazowe procesy, skazywano ich na grzywny lub kary więzienia za wierność zasadom chrześcijańskim, usiłowały również wprowadzić ograniczenia Kościoła w sferze kultu. Wśród tych form represji stosowanych wobec Kościoła katolickiego znajdowała się też służba wojskowa kleryków. Wprawdzie na mocy porozumienia między Episkopatem Polski a Rządem z 14 kwietnia 1950 r. alumnom wyższych seminariów duchownych, podobnie jak studentom innych uczelni, gwarantowano odroczenie służby wojskowej, to jednak już w 1959 r. władze komunistyczne naruszyły odnośny przepis, przeprowadzając pierwszy pobór kleryków do wojska. Za nim poszły następne. Od tej praktyki odstąpiono dopiero po 20 latach, w 1979 r., po wyborze kard. Karola Wojtyły na Papieża. Myliłby się przy tym ktoś, sądząc, że celem działań władz komunistycznych była chęć wzmocnienia obronności kraju. Chodziło im przede wszystkim o propagowanie własnej ideologii materialistycznej oraz związanego z nią ateizmu. Usiłowały tego dokonać pod pozorem służby wojskowej i przy pomocy wojskowego regulaminu. Kleryków zmuszano więc do udziału w szkoleniach politycznych, kuszono przywilejami i intratnymi posadami, a opornych poddawano licznym szykanom; nadto odmawiano im konstytucyjnego prawa do wyznawania wiary. Te działania miały w konsekwencji doprowadzić kleryków - według wytycznych władz komunistycznych - do porzucenia drogi powołania kapłańskiego.

Jednym z alumnów-żołnierzy był ks. Tadeusz Wawryszko. Służbę wojskową odbył on w jednostce wojskowej w Brzegu w latach 1971-73. W czerwcu br. opublikował on swoje wspomnienia z tego okresu w książce pt. Klerycy w wojsku. Wspomnienia ze służby wojskowej 1971-1973. W siedmiu rozdziałach, w sposób chronologiczny, przedstawił żołnierskie losy swoje i swoich kolegów. Ukazał więc na wstępie, w pierwszym rozdziale, nadzieje związane z wyborem drogi powołania kapłańskiego oraz pierwsze tygodnie życia seminaryjnego. Następnie przedstawione zostały okoliczności towarzyszące poborowi do wojska, pożegnanie alumnów udających się do jednostek oraz pierwsze doświadczenia żołnierskie. Kolejne rozdziały poświęcone są dość realistycznemu opisowi życia wojskowego alumnów, zarówno w koszarach, jak i na poligonie. Niewątpliwie, mankamentem tego opisu jest zbyt ogólnikowe przedstawienie wielu aspektów życia wojskowego alumnów, wynikające zapewne z pisania ze znacznej perspektywy czasowej; wiele bowiem doświadczeń, które są ważne dla całości opisu, a były mniej istotne dla Autora, zatarło się w jego pamięci i z tego zapewne powodu zostało pominiętych. Wykazane braki nie umniejszają bynajmniej wartości tych wspomnień, które stanowią bardzo cenne źródło do najnowszej historii Polski i Kościoła w Polsce.

Znacznym ubogaceniem wspomnień są też zamieszczone w książce materiały archiwalne, jak np. listy biskupów przemyskich i przełożonych Wyższego Seminarium Duchownego w Przemyślu do alumnów-żołnierzy, wiersze i teksty piosenek, układanych przez kleryków oraz fotografie.

Publikacja została uzupełniona o posłowie, autorstwa historyka Ryszarda Oleszkowicza, przedstawiające w zarysie opis służby wojskowej kleryków w PRL-u w latach 1959-80. Jest ono bardzo istotne, ponieważ wprowadza czytelnika w przedstawioną we wspomnieniach problematykę.

Ks. T. Wawryszko swoimi wspomnieniami w pewnym stopniu wypełnia luki w dziejach Kościoła w okresie PRL-u. Wtedy bowiem, z uwagi na cenzurę, nie mogły ukazywać się tego typu publikacje, a swoje doświadczenia świadkowie zachowywali jedynie w swej pamięci, bądź dzielili się nimi z najbliższymi. Skoro więc obecnie jest okazja do udokumentowania doświadczeń osób i ważnych zdarzeń z dziejów instytucji kościelnych, warto wziąć przykład z ks. T. Wawryszko i opisać je, aby one nie zaginęły i stały się dla przyszłych pokoleń swoistym pomnikiem życia religijnego katolików pod rządami komunistów.

Ks. Tadeusz Wawryszko, "Klerycy w wojsku. Wspomnienia ze służby wojskowej 1971-1973", Skołyszyn 2002, ss. 92.