Tradycja naszych ojców

Wystawa fotograficzna "Kościoły nadwiślańskie", ukazująca świątynie dekanatu opolskiego, zainspirowała mnie do pomysłu udokumentowania na fotografiach przydrożnych krzyży, kapliczek i figur na tym terenie. Wykonywaniem zdjęć podzieliłem się z ks. Adamem Sobieszkiem, robiliśmy je w maju, gdy przyroda jest w pełni świeżej zieloności, a krzyże są na nowo odświeżone i przybrane. Zgromadziliśmy ponad 50 fotografii, z czego ks. Adam zdecydowaną większość, za co mu jeszcze raz serdecznie dziękuję.

Zdjęcia uzupełniłem fragmentami poezji, tematycznie związanej z przedstawianymi obiektami. Zaczerpnąłem je z tomików "Na ganeczku ciszy", "Śródpolne pacierze", a także z własnych zbiorów, gromadzących twórczość poetycką moich przyjaciół. Wystawę zaprezentowaliśmy najpierw w Zespole Szkół Technicznych w Poniatowej - uczniowie w znacznej części pochodzą z okolicznych miejscowości lub mają tam krewnych. Oglądali ją z zainteresowaniem, ale nieustannie pojawiały się zarzuty w rodzaju: a dlaczego nie ma tego krzyża, co jest u nas, w mojej wsi jest taka piękna kapliczka, a gdzie nasza figura? Ci, którzy odnajdywali swoje figury, bardzo się cieszyli. Okazało się, że ta ilość fotografii to zaledwie nieznaczny ułamek dokumentacji obiektów. Obiecałem zrobić w wakacje następną objazdową sesję fotograficzną, ale zdecydowaliśmy, że powtórzymy ją, jak Bóg da, również w maju. Ekspozycja spotkała się z równie żywym oddźwiękiem w innych miejscowościach, będzie też prezentowana w Liceum Sztuk Plastycznych im. C. K. Norwida w Lublinie.

Pierwsze wrażenie z całościowego oglądu to znikoma ilość znaków naszej wiary, do niedawna najbardziej kojarzących się z polskim krajobrazem - drewnianych krzyży. Są one zastępowane metalowymi, umocowanymi w cementowej podstawie, często ogrodzone również metalowym płotkiem. Drewniane krzyże stały zazwyczaj w cieniu ogromnych drzew, te wiekowe jesiony, jawory, dęby są zastępowane tujami lub innymi niepokaźnymi, zimozielonymi drzewkami. Czasem nowy krzyż stoi na otwartej przestrzeni, nie ma zielonej otuliny. Jego ozdoby - plastykowe kwiaty - nie są najwyższej jakości estetycznej, ale dobrze, że są, świadczą o tym, że ktoś się stara, żeby było ładniej. Metalowe krzyże mają zazwyczaj prostą formę, eleganckim wykonaniem wyróżniają się w Trzebieszy i Karczmiskach. W Grabówkach na krzyżu biało-czerwonym zawieszona jest kotwica - symbol Polski Walczącej, a postawiono go w hołdzie poległym w czasie wojny i zamordowanym w Katyniu żołnierzom pochodzącym z tych okolic. Na terenie dekanatu opolskiego, leżącego na bogatym w kamieniołomy prawym brzegu Wisły, spotykamy najwięcej krzyży kamiennych. Widać, że pochodzą z odległych czasów, są też postawione w ostatnich latach. Zachowały szlachetną czystą formę, nie są dodatkowo ozdabiane. "Krzyże kamienne wichrami rzeźbione, z wyszczerbionym konturem w przestrzeń wrysowane, Pamiątki Pańskiej Męki pospiesznie mijane".

Drugi element polskiego krajobrazu to kapliczki "owe kościółki śródpolne ustawione na podwórkach słońca, W obejściach podniebnych w sieni lasów, Na przypieckach ziemi". Najpiękniejsze są te Boże izdebki, do których wnętrza można wejść, wypełnione zapachem suszonych ziół i kwiatów. Tu, nad Wisłą częściej są murowane niż drewniane, stoją w nich figury św. Nepomucena, św. Floriana, św. Rocha, Matki Bożej, Chrystusa Frasobliwego. Najbardziej okazałe spotkaliśmy w Kaliszanach, Podgórzu, Wrzelowcu, Piotrawinie. Coraz rzadziej spotykane są maleńkie drewniane kapliczki, przybite do pni drzew, czasem umieszczone są w głębi lasów, były kiedyś miejscem modlitwy powstańców i partyzantów. Kapliczki murowane, przeszklone spotyka się na terenie prywatnych posesji, w ogrodach stoją też mniej lub bardziej udane artystycznie postacie Matki Bożej. "Stoi na kolumience przed domem oprawiona w błękit, dłonie ma bieluteńkie oplecione powojem, i wieniec z gwiazd dwunastu nad gipsowym czołem". Przed jedną z posesji w Poniatowej stoi figura Matki Bożej Fatimskiej, w postument wmurowany jest woreczek z ziemią i kamień przywiezione z Fatimy. Zbierają się tu okoliczni mieszkańcy na nabożeństwa majowe. W nadwiślańskich wsiach spotyka się też figuralne wyobrażenia Pana Jezusa, najczęściej w postaci przypominającej Go z obrazu Miłosierdzia Bożego, chociaż na pewno nie są na nim wzorowane, pochodzą z dawniejszych czasów. Trzy identyczne takie figury, lecz ustawione na różnych postumentach, znajdują się we wsi Majdan Bobowski.

Krzyże, figury i kapliczki zlokalizowane są w charakterystycznych miejscach: na rozstajach dróg, na granicach miejscowości, ale też w centrum. Są zagubione wśród pól i lasów, są w najbliższym sąsiedztwie kościołów. Wznoszone z powodu ważnych okoliczności, w intencjach dziękczynnych i błagalnych, na pamiątkę wyjątkowych wydarzeń, z napisami informującymi o tym i nazwiskach fundatorów. Są również poniekąd anonimowe, postawione ze zwykłej pobożności i na większą chwałę Bożą. Otoczone czcią i szacunkiem, odnawiane, ozdabiane, skłaniają przechodniów do uczynienia przynajmniej znaku krzyża, przypominają, że wiara w Boga jest nierozerwalnie wpleciona w dzieje tej ziemi.

Zastanawiam się, czy pokolenia naszych prawnuków zastaną polską - europejską ziemię pozbawioną tych znaków wiary i pobożności. Czy unicestwi je budowa autostrad, obiektów usługowych, zaoranie wielohektarowych gospodarstw rolnych? Czy będą dla nich miały znaczenie słowa: "Zachowaj ten symbol wiary niezłomnej, W serca twojego zakątku, I podnieś krzyż przydrożny, Niech po praojcach naszych, Na zawsze najdroższą pozostanie pamiątką".