Wykopki się skończyły... Przynajmniej te archeologiczne. Nadszedł czas podsumowań. Mają nad czym się głowić badacze łomżyńskiej przeszłości. Bodaj największe wydarzenie kulturalne naszego miasta w ostatnim czasie - wykopaliska na Wzgórzu św. Wawrzyńca - czekają na naukowe opracowanie. Na razie możemy oglądać pierwsze owoce, a raczej ich zdjęcia, gdyż wystawa w łomżyńskim Muzeum jest, póki co, fotograficzna.

Chociaż... oprócz zdjęć, w ramach oprawy plastycznej, organizatorzy poukładali cegły. A cegły okazują się najlepszym świadkiem tysiącletniej przeszłości miasta, niemym co prawda, ale za to bardzo ruchliwym. Łomżyńska cegła rozpoczęła swoje wędrowanie bardzo wcześnie.

Ale zanim jeszcze powstała, wiele wskazuje na to, że i bez niej łomżyńscy chrześcijanie sobie radzili. Dość wiarygodna legenda mówi bowiem o tym, że na wzgórzu pierwszy kościół - ok. 1000 r. - wybudował św. Bruno z Kwerfurtu, nadając mu wezwanie św. Wawrzyńca Męczennika. Pewne poszlaki wskazują na prawdziwość tej historii. Po północnej stronie prezbiterium odkrytego kościoła gotyckiego znajduje się zakrystia z "piwniczką" z fragmentami ceramiki datowanej na X-XII w. Odkopany w obrębie prezbiterium grób tzw. "księżniczki" sugeruje, że żywe w czasie jej pochówku były tradycje jeszcze pogańskie. Oprócz skórzanej opaski z metalowymi ozdobami oraz szklanych koralików znaleziono w grobie także przęślik. A chrześcijanie nie mieli zwyczaju wkładać do grobu narzędzi pracy. Ten pierwszy domniemany kościół sprzed 1000 lat musiał być drewniany, bo też był to materiał najtańszy i w sam raz na prowincjonalną niewielką budowlę. Ale już niedługo nasi przodkowie musieli się wzbogacić.

Na XIII w., najdalej XIV w. należy datować następną, już ceglaną świątynię, w tym miejscu... no, może nieco z boku. Ponieważ gruzowisko kamieni (zapewne z fundamentów) znajduje się na wschód od prezbiterium odkrytego kościoła. Budowla musiała runąć ze skarpy, stąd następną nieco przesunięto. Nim ją jednak postawiono, posiadamy udokumentowaną "dziurę" czasową. Informacja z 1410 r. mówi o włączeniu wsi Stara Łomża do parafii Najświętszej Maryi Panny, Apostołów Piotra, Pawła i Andrzeja oraz Wawrzyńca Męczennika (!) i Katarzyny na Popowej Górze. Skoro włączono wieś do innej parafii dopiero w tym roku, widać wcześniej nie było potrzeby. Podobnie wezwanie kościoła na Popowej Górze wydaje się dziedziczyć to, które nosiła świątynia w 1410 r. - już nie istniejąca.

Budowla co prawda nie istniała, ale budulec był do wykorzystania, co też uczyniono. Lustracja z 1609 r. wspomina o nowym kościele, który zniknął dwa i pół wieku później. To właśnie fundamenty tego głównie kościoła odkryli archeolodzy. XV-wieczna zapewne świątynia została zbudowana z dwóch rodzajów cegieł, w posadzce znaleziono też dachówki, choć wiadomo, że była kryta gontem. Widać więc budowniczowie musieli wykorzystać stary materiał sprzed 100 czy 200 lat.

W 1765 r. także i ten kościół przestał istnieć, niepotrzebny, zapewne zrujnowany rozebrano. I znowu cegła powędrowała. Z części zbudowano kapliczkę św. Wawrzyńca, którego rzeźba znajduje się obecnie w Łomży, a jej wizerunek stał się swoistym logo jubileuszowych uroczystości. Resztę cegły wykorzystano na budowę klasztoru Ojców Kapucynów w

Łomży.