Jak brzmi dzisiaj słowo „patriotyzm”, z czym kojarzy się młodemu pokoleniu? Kiedyś odpowiedzi na te pytania były proste. Kolumbów nikt nie pytał, czy są patriotami. Podobnie jak dzisiejsi dwudziestolatkowie - także mieli marzenia i gotowe plany na swoją dorosłość. Mieli też - właściwą tylko młodym ludziom - wiarę, że właśnie im uda się dosięgnąć najwyższych gwiazd. Jeden dzień zadecydował o ich przyszłości, nie pozostawiając im wyboru. Mieli przed sobą świat, który się dopiero otwierał. I nie mieli wątpliwości. Tak, byli patriotami. W jaki sposób po latach ocenili swoje wybory? Wielu z nich nie otrzymało takiej szansy. Dali największy dowód patriotyzmu. Bez zbędnych deklaracji wskazali wartości, którymi są Bóg, Honor, Ojczyzna. I własne życie złożone, by tego bronić.
„Dzisiaj brakuje miejsca na patriotyzm” - tak mówią często młodzi ludzie. Śledząc chlubne karty polskiej historii, w swoich czasach nie znajdują dla siebie patriotycznych wyzwań. Sami nie doświadczyli sytuacji wojny, powstania czy choćby politycznego niepokoju, więc myślą: Tamtym było łatwiej. Czy rzeczywiście? Czy może łatwiej jest obecnie: mieć na względzie własne dobro i troszczyć się o swoją przyszłość? Z ankiety przeprowadzonej wśród 114 uczniów jednego z krakowskich liceów wynika, że 45,6 % badanych uważa się za patriotów, 26,3 % nie czuje się patriotami, a 28 % na pytanie: „Czy uważasz się za patriotę?” - odpowiedziało: „Nie wiem”. I może to ostatnie najbardziej zaskakuje. Okazuje się bowiem, że można tego nie wiedzieć. Ankietowani tłumaczą: „Nie było w moim życiu takiej sytuacji, by mógł się ujawnić mój patriotyzm”. „Kraj jest mi w sumie obojętny, lecz interesuje mnie, by był w nim pokój i wolność”. Albo - nie uzasadniają w ogóle. Ci zaś, którzy nie czują się patriotami, w większości nie wyjaśniają swoich wypowiedzi lub mówią: „Mój kraj jest mi obojętny, nie czuję obowiązku wobec ojczyzny”. „Jestem egoistą, wszystko chcę dla siebie”, „Kocham ojczyznę, ale gdybym miał możliwość pracy za granicą, wyjechałbym”.
Bardzo trudne czasy. Dawne wzorce nie zawsze mieszczą się we współczesności. Współczesne - często nie wytrzymują konfrontacji z rzeczywistością. Jakie więc czynniki mają wpływ na patriotyzm? Od czego zależy, czy myślimy „Ojczyzna” czy „ojczyzna”? Ponad 70 % ankietowanych wskazuje literaturę jako czynnik kształtujący patriotyczne postawy, 68,4 % wymienia rodzinę, 52,6 % - szkołę, 22,8 % - Kościół, a pojedyncze przypadki - media, sport i harcerstwo. Brak bliskich autorytetów. Żyjących, którzy swoim przykładem zachęcaliby do działań ukierunkowanych na dobro ogólne. Są za to romantyczni bohaterowie polskiej historii, najczęściej za sprawą nauczyciela języka polskiego lub historii. 61,4 % ankietowanych uznaje historię jako przedmiot w szkole mający znaczący wpływ na patriotyzm, 59,6 % - język polski, 38,5 % - WOS. Według nich, nauczyciele mają duży wpływ na ich wybory, bo są ludźmi kochającymi ojczyznę i umiejącymi tę miłość przekazać innym. Są jednak i tacy, którzy uważają, że nikt nie ma wpływu na ich pojmowanie patriotyzmu i że nasz kraj nie zasługuje na poświęcenia. W odpowiedziach na pytania ankiety widać duże różnice. Nie da się jednak potwierdzić tezy, że patriotyczna postawa jest nieobecna wśród polskiej młodzieży lub że jest to problem nieistniejący. Nie zawsze można zdać sobie sprawę z tego problemu wtedy, gdy się pojawia. To często codzienność. Opowiedzenie się „za” lub „przeciw”, wzięcie udziału w jakiejś akcji promującej polską kulturę czy historię, pielęgnowanie tradycji - nawet we własnym niewielkim zakresie, czytanie książek... Takie małe wybory. Nawet jeśli te wielkie nigdy nie nadejdą.