Coraz częściej możemy zaobserwować, zwłaszcza u dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym, zaburzenia i opóźnienia w rozwoju mowy. Szacuje się, że co czwarte dziecko ma kłopoty z poprawnym mówieniem. Problem jest o tyle poważny, że - przede wszystkim w mniejszych miejscowościach - brakuje logopedów. Dlaczego? Odpowiedź jest bardzo prosta - brak pieniędzy na etaty dla specjalistów.
System opieki logopedycznej w Polsce stanowi część systemu oświatowego i systemu opieki zdrowotnej. Opiera się głównie na działalności poradni pedagogiczno-psychologicznych, a także poradni foniatrycznych, działających przy szpitalach i przychodniach. Pomoc w nich otrzymują przede wszystkim dzieci, u których nieprawidłowości w wymowie zostały stwierdzone m.in. podczas badań przesiewowych przeprowadzanych w szkołach i przedszkolach. Do poradni mogą także zgłosić dziecko sami rodzice, którzy są zaniepokojeni mową swojej pociechy. Co jednak z dziećmi, które nie mają dostępu do fachowej pomocy? Mimo sporej liczby poradni psychologiczno-pedagogicznych - np. w Częstochowie są ich cztery, a także prywatnych gabinetów logopedycznych czas oczekiwania na wizytę u specjalisty waha się od miesiąca do siedmiu. Rozwiązaniem byłaby obecność logopedy w przedszkolach i szkołach, podobnie jak psychologa czy pedagoga, niejako wynikająca z Rozporządzenia Ministra Edukacji i Sportu z dnia 7 stycznia 2003 r. w sprawie organizacji pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych placówkach wychowawczych. O tym, że takie rozwiązanie doskonale sprawdza się w praktyce, świadczą te placówki, które - najczęściej dzięki zaangażowaniu lokalnego samorządu, dyrekcji placówki i rodziców - wywalczyły etaty dla specjalistów.
- Logopeda zatrudniony w placówce to nie tylko szybki dostęp do diagnozy i terapii, ale również możliwość kierunkowej obserwacji dziecka w codziennych sytuacjach, podczas zabaw z rówieśnikami, w kontakcie z nauczycielami - mówi Beata Sobera-Baron, logopedka pracująca w przedszkolach województwa opolskiego, właścicielka Centrum Logopedii i Rozwoju Osobistego „Cliro” w Opolu. - Zatrudnienie logopedy daje także możliwość przeprowadzenia szczegółowego wywiadu z rodzicem (który przecież jest na miejscu niemal codziennie) i - w razie potrzeby - szybkiej interwencji. Będąc w placówce, łatwiej nam ocenić możliwości dziecka i zaplanować optymalne działania. Z mojego doświadczenia wynika, że wiele poważnych problemów rozwojowych dzieci zostało zdiagnozowanych dopiero po interwencji personelu zatrudnionego w przedszkolu. Należy pamiętać, że wczesna diagnoza ma ogromne znaczenie ze względu na zmniejszającą się z wiekiem plastyczność mózgu. Im wcześniejsza diagnoza, tym większe szanse na szybsze osiągnięcie często pełnej sprawności - dodaje.
Powszechnie wiadomo, że lepiej zapobiegać niż leczyć. Jednak nie zawsze samorządy stać na utworzenie nowego etatu lub wygospodarowanie pieniędzy chociażby na kilka dodatkowych godzin przeznaczonych na zajęcia logopedyczne. Sytuacja polskiej oświaty nie jest najlepsza. Obecnie raczej szuka się oszczędności, a nie mnoży dodatkowe koszty. Z pomocą finansową mogą przyjść projekty unijne, dzięki którym gminy mogą starać się o pieniądze na tworzenie różnego rodzaju zajęć dodatkowych, nie tylko logopedycznych, ale także kompensacyjno-korekcyjnych czy plastycznych. Z takiej pomocy skorzystało wiele przedszkoli i szkół w województwie opolskim.
- Od kilku lat współpracuję z przedszkolami i szkołami na zlecenie gmin wykorzystujących środki unijne. Wymaga to, co prawda, zaangażowania ze strony samorządów (a raczej osób piszących i koordynujących projekty), ale trud jest opłacalny. Dzięki pozyskanym funduszom udaje się zwykle zorganizować dodatkowe zajęcia z języków obcych, plastyczne, taneczne i - coraz częściej - logopedyczne - mówi pani Beata. - Podczas realizacji projektu dzieci otoczone są fachową opieką. Rodzice uzyskują wyczerpujące informacje o stanie rozwoju mowy swoich dzieci, wiedzą, jakie badania uzupełniające muszą wykonać, uczą się, jak ćwiczyć z dzieckiem oraz jak wspierać proces terapeutyczny.
Nadziei na poprawę sytuacji należy także upatrywać w Europejskim Konsensusie Naukowym nt. badań przesiewowych słuchu, wzroku i mowy u dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym. Dokument ten, podpisany 22 czerwca br., wyraża stanowisko europejskiego środowiska audiologów, foniatrów, okulistów i terapeutów mowy w kwestiach problemu zaburzeń komunikacyjnych u dzieci rozpoczynających edukację, negatywnego wpływu zaburzeń słuchu, wzroku i mowy na prawidłowy rozwój intelektualny i emocjonalny dziecka, a także roli, jaką odgrywa wczesna diagnostyka, najskuteczniej realizowana poprzez badania przesiewowe. W gronie sygnatariuszy Konsensusu znaleźli się przedstawiciele Europejskiej Federacji Towarzystw Audiologicznych, Unii Europejskich Foniatrów, Komitetu Łącznikowego Terapeutów Mowy/Logopedów Unii Europejskiej, Konsultant Krajowy w dziedzinie okulistyki. Stronę polską reprezentował prof. Henryk Skarżyński - dyrektor Instytutu Fizjologii i Patologii Słuchu w Warszawie. Polska półroczna prezydencja w UE może być zatem dobrą okazją do zwrócenia uwagi na konieczność objęcia profilaktyką najmłodszych mieszkańców europejskiej wspólnoty.
Prawidłowy rozwój mowy jest podstawą komunikacji społecznej oraz rozwoju współczesnego społeczeństwa, które coraz częściej nazywane jest społeczeństwem informacyjnym. W odniesieniu do dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym zaburzenia w zakresie funkcjonowania narządów wzroku, słuchu, a przede wszystkim mowy, są jedną z głównych przyczyn opóźnień i problemów w nauce, a także trudności w nabywaniu umiejętności językowych, inteligencji oraz w skutecznym komunikowaniu się z otoczeniem, zarówno w szkole, jak i poza nią.
Mając na uwadze troskę o przyszłość młodego pokolenia, należy pamiętać, że prawidłowe funkcjonowanie narządów zmysłu oraz prawidłowy rozwój mowy warunkuje poprawny rozwój intelektualny i emocjonalny najmłodszych. Ma to ogromne znaczenie dla ich dalszego rozwoju nie tylko w aspekcie zdrowotnym, ale również - w życiu dorosłym - w aspekcie społecznym, zawodowym i ekonomicznym.