Reklama

Historia

Tylko buty włożę na długą drogę

Grzegorz Przemyk, warszawski maturzysta śmiertelnie pobity przez milicję w dniu zdawania matury 12 maja 1983 r., zmarł 14 maja 1983 r., w wyniku doznanych obrażeń

East News/Wojtek Laski

Grzegorz Przemyk, warszawski maturzysta śmiertelnie pobity przez milicję w dniu zdawania matury 12 maja 1983 r., zmarł 14 maja 1983 r., w wyniku doznanych obrażeń

Mija kolejna rocznica zabójstwa Grzegorza Przemyka - postaci ważnej dla pokolenia wchodzącego w dojrzałość w latach stanu wojennego, dziś niemal zapomnianej bądź nieznanej, zwłaszcza obecnym jego rówieśnikom

Był młodym poetą, maturzystą XVII Liceum im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego w Warszawie, synem opozycyjnej poetki Barbary Sadowskiej. 12 maja 1983 r., po zdaniu pisemnej matury, zaprosił do domu kilku kolegów. Wypili trochę wina. Za oknem zrobiło się ciemno od chmur. Grzegorz lubił burzę. Krzyknął: „Idziemy na Starówkę. Dajmy się zmoczyć”.

„Bijcie tak, żeby nie było śladów”

Na placu Zamkowym zatrzymali ich milicjanci. Przemyka z kolegą zabrali na komisariat przy ul. Jezuickiej 1/3. Gdy nie chciał okazać dokumentów, twierdząc, że nie ma takiego obowiązku w związku z zawieszeniem stanu wojennego, jeden z milicjantów zamachnął się na niego pałką. Doszło do szamotaniny. W sukurs milicjantowi przyszli inni funkcjonariusze. Jedni trzymali Grzegorza za ręce, pozostali bili go pałkami, łokciami w brzuch i po plecach, a gdy upadł, kopali go. Krzyk bitego słychać było na zewnątrz budynku. Jeden z milicjantów instruował: „Bijcie tak, żeby nie było śladów”. Z komisariatu zabrało Grzegorza pogotowie. Dyżurny milicjant usilnie przekonywał personel karetki, że pacjent jest narkomanem i ma zaburzenia psychiczne. Grzegorz siedział skulony, sprawiał wrażenie nieobecnego, nie reagował na pytania pielęgniarza. Lekarz psychiatra w siedzibie pogotowia przy ul. Hożej nie stwierdził pobicia ani rzekomego obłędu. Ze szpitala psychiatrycznego Barbara Sadowska zabrała syna do domu. Nazajutrz trafił do szpitala na Solcu. Po północy - 14 maja - lekarze rozpoczęli operację. - Najchętniej bym zemdlał - powiedział jeden z nich, gdy zajrzał do środka. Chłopak miał m.in. rozerwane jelito, zapalenie otrzewnej, ogólne stłuczenia i krwiaki wewnątrz brzucha oraz potłuczoną potylicę głowy. Grzegorz Przemyk zmarł wczesnym popołudniem w wyniku ciężkich urazów jamy brzusznej. Za 3 dni skończyłby 19 lat.

Najcichszy pogrzeb

Bł. ks. Jerzy Popiełuszko, który w kościele św. Stanisława Kostki odprawiał Mszę św. żałobną, apelował, aby kondukt z ciałem zmarłego stał się najcichszym pochodem, jaki kiedykolwiek przechodził przez stolicę. Rozgoryczona młodzież posłuchała. Pogrzeb przybrał formę kilkudziesięciotysięcznej niepodległościowej manifestacji, podczas której władze nie odważyły się interweniować. Kondukt żałobny przeszedł z żoliborskiego kościoła na Cmentarz Powązkowski.

Reklama

Śmierć Przemyka być może była zemstą na matce - niepokornej poetce działającej w Komitecie Prymasowskim, pomagającej sądzonym i skazanym za działalność polityczną, a może wynikiem „zadziornej” postawy Grzegorza i jego aparycji: długie, zmierzwione włosy, za duży sweter, wysoki wzrost, godne, drażniące spojrzenie i dumna odpowiedź na głupio postawione pytanie, coś, co mogło wzbudzić agresję niewiele starszego chłopaka w milicyjnym mundurze.

Przemyk był wrażliwym, gniewnym nastolatkiem, żyjącym takimi samymi problemami, jak jego rówieśnicy: marzył, kochał, snuł plany na przyszłość. Drukował i kolportował ulotki, składał „bibułę”. Zamierzał zdawać na historię sztuki.

Gitara, pianino i własna poezja były zaułkami, w które uciekał przed panoszącą się za oknami przemocą, były cichymi zaułkami, w których chronił się przed gwarem domu pełnego koczujących w nim przedstawicieli bohemy tamtych czasów: niedocenionych albo zakazanych artystów, poetów przeklętych (np. Stachura, Milczewski-Bruno), młodzieży, coraz starszych „dzieci kwiatów”, dopiero co wypuszczonych z więzienia robotników odsiadujących wyroki „za wolność” - domu, w którym wprawdzie zawsze dbano o człowieka, on jednak często nie znajdował w nim dla siebie azylu.

Reklama

Poeta, syn poetki

Domowa atmosfera, rozstanie rodziców, choroba matki i prześladowania za jej działalność niepodległościową pogłębiały wewnętrzne konflikty Przemyka i spowodowały, że wcześnie wydoroślał i był dojrzalszy od swoich rówieśników. Wspominają go oni jako człowieka wrażliwego, otwartego i tolerancyjnego, o serdecznym, życzliwym stosunku do ludzi i pogodnym usposobieniu. Niekiedy bywał dominujący w swojej skłonności do literackiego ekshibicjonizmu, potrzeby twórczej autoprezentacji. Mawiał: „Chodźcie posłuchać, napisałem wiersz”. Stworzył wokół siebie kółko wielbicieli.

Lubił siadywać z gitarą, winem i papierosem. Czytał wiersze, grał na gitarze, śpiewał Wysockiego i Cohena, parodiował Kaczmarskiego, bo go nie lubił. Nosił chlebak odziedziczony po Edwardzie Stachurze (ten, który potem matka włożyła mu do trumny wraz z górskimi butami na ostatnią drogę) i z papierosem w ustach ochrypłym głosem wykonywał jego piosenki.

Spieszył się. Śmierć była w tym, co mówił, co czytał i co pisał. Żył na zabój. Recytował jakiś dwuwiersz, kasłał i dodawał: „Szkoda, że wybrańcy bogów umierają tak młodo”. Trudno powiedzieć, na ile śmierć w jego twórczości była manifestacją młodzieńczej dekadencji, a na ile przejawem intuicyjnej antycypacji przedwczesnego dopełnienia własnego życia. W wierszach Przemyka uwidaczniało się wewnętrzne rozdarcie, bolesna konieczność tworzenia całym sobą, bez reszty. Sam był twórcą i tworzywem - jak pisał - „krwią swoją cierpiąc i sycąc się”. Zdawał się pytać, czy „zanurzony” w twórczość, „skazany” na ból tworzenia, naznaczony twórczą przyszłością, piętnem twórcy, potrafi na progu poetyckiego i dojrzałego życia „wyczytać swój czas”.

Niezgoda na świat

Jego dojrzewaniu towarzyszyły zmagania z wrogością świata i lęk przed czymś przeczuwanym, złowrogim. W niektórych wierszach wyraźnie daje się odczuć atmosfera młodzieńczej ponadwrażliwości, odurzenie doznaniami, pragnieniami, wizjami niemal narkotycznymi, po których, w jakiejś „pustce dziecięctwa” między „piekłem” a „niebem”, następuje jednak opamiętanie, ukojenie, będące efektem duchowej inicjacji.

Zawarty w poezji Przemyka tragizm czasów rozdarcia, wyborów, pokoleniowego zagubienia, wyobcowania, nawiązuje zapewne do przeżyć związanych z wybuchem stanu wojennego, kończącego okres wzajemnej bliskości, solidarności, do moralnych dylematów z zakresu postaw, relacji międzyludzkich, zagadnień przyjaźni - nieprzyjaźni, wierności ideałom, nawet za cenę własnej ofiary, cierpienia, poświęcenia. Jest to jednak przekazane w sposób powściągliwy, bez epatowania wielkością słów i emocji.

Są też wiersze, w których zabawną formą, grą słów dopełniających się niekiedy w nowe, zaskakujące znaczenia, mówi o prawdach najprostszych, opisuje świat widziany wprawnym okiem wnikliwego obserwatora („nie płacz dziecię/cebulą/bo i tak/nie wierzę”).

Twórczością Przemyka zachwycali się Jan Paweł II i ks. Jerzy Popiełuszko. „Gorąco polecam Jego wzruszającą poezję - napisał ks. Jan Twardowski we Wstępie do zbioru wierszy Grzegorza - która ma dobrą duszę, szlachetną wrażliwość, wspaniałą zapowiedź. Należy ocalić od zapomnienia młodego poetę”.

Za życia Przemyka ukazał się zbiór jego wierszy pt. „Oko”. Drugi, pośmiertny tomik „Syn, a może sen”, opublikowany przez jedno z podziemnych wydawnictw w 1983 r., przetłumaczony został także na język francuski.

Skuteczne matactwa milicji

Na budynku XVII LO im. A. Frycza Modrzewskiego w Warszawie w czerwcu 2003 r. odsłonięto tablicę pamiątkową, na której umieszczono wiersz „Gra w szczerość” z tomiku „Oko”. Także na murze dawnej komendy Milicji Obywatelskiej przy ul. Jezuickiej w maju 2012 r. została odsłonięta tablica z czarnego marmuru przypominająca tragiczne wydarzenie z 12 maja 1983 r. 12 sierpnia 2007 r. Prezydent RP Lech Kaczyński odznaczył zamordowanego poetę Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski Polonia Restituta „za wybitne zasługi w działalności na rzecz przemian demokratycznych w Polsce”.

Mimo upływu czasu i zmian politycznych, do dziś nie zostali ukarani wszyscy bezpośredni sprawcy tej zbrodni oraz ich ewentualni mocodawcy. Sąd Najwyższy w lipcu 2010 r. ostatecznie stwierdził przedawnienie zbrodni, przyznając, że sprawa ta jest porażką polskiego wymiaru sprawiedliwości, a manipulacje ze strony milicji i Służby Bezpieczeństwa były przygotowane w tak wyrafinowany sposób, że nawet po latach okazały się skuteczne. Z tego samego powodu w październiku 2012 r. pion śledczy IPN umorzył prowadzone osobne śledztwo dotyczące matactw w sprawie śmiertelnego pobicia Grzegorza Przemyka i odpowiedzialności funkcjonariuszy, a także kierownictwa MSW - w tym SB i milicji - oraz władz PRL za bezprawne działania. W 2011 r. Europejski Trybunał Praw Człowieka podjął się zbadania, czy polskie sądy należycie wyjaśniły okoliczności śmierci Grzegorza Przemyka i czy milicjanci zostali pociągnięci do odpowiedzialności karnej.

* * *

„Jeśli przyjdziesz’’

Grzegorz Przemyk

W dniu w którym przyjdziesz po mnie
Nie umyję zębów
Nie będę musiał także zmieniać ubrania
Tylko buty włożę
Na długą drogę

* * *

Lekcja poezji z czyjejś lekcji kolekcji

Grzegorz Przemyk

Pewien poeta
Buty włożył
tak jakby do odejścia się zbierał
podszedł
do mnie
I kopnął mnie w twarz
tak
że wypadłem przez okno
na przejeżdżający
przypadkowo
karawan

2013-05-13 13:45

[ TEMATY ]

Wybrane dla Ciebie

Czy można zło dobrem zwyciężyć

Grzegorz Przemyk, warszawski maturzysta śmiertelnie pobity przez milicję w dniu zdawania matury 12 maja 1983 r., zmarł 14 maja 1983 r., w wyniku doznanych obrażeń

East News/Wojtek Laski

Grzegorz Przemyk, warszawski maturzysta śmiertelnie pobity przez milicję w dniu zdawania matury 12 maja 1983 r., zmarł 14 maja 1983 r., w wyniku doznanych obrażeń

Więcej ...

Posty nakazane zachowywać

Niedziela warszawska 46/2003

Iwona Sztajner

Więcej ...

Para prezydencka zainaugurowała drugą edycję akcji sadzenia drzew „sadziMY”

2020-09-18 17:33

PAP

Prezydent Andrzej Duda wraz z żoną Agatą Kornhauser-Dudą zainaugurował w piątek II edycję ogólnopolskiej akcji sadzenia drzew "sadziMY". W ramach akcji przygotowano milion sadzonek do odebrania w siedzibach nadleśnictw i regionalnych dyrekcji Lasów Państwowych.

Więcej ...

Reklama

Najpopularniejsze

Terlecki: koalicja praktycznie nie istnieje

Polityka

Terlecki: koalicja praktycznie nie istnieje

14 posłów PiS zawieszonych w prawach członków partii

Wiadomości

14 posłów PiS zawieszonych w prawach członków partii

Nikt nikogo nie zmusza do kapłaństwa

Niedziela Łódzka

Nikt nikogo nie zmusza do kapłaństwa

Od ledwie dostateczny z religii do magistra teologii

Wiara

Od ledwie dostateczny z religii do magistra teologii

Kard. Nycz: tłumów już nie będzie, cieszmy się z...

Polska

Kard. Nycz: tłumów już nie będzie, cieszmy się z...

Jasna Góra żegna Emmę Morosini - najstarszą pieszą...

Jasna Góra

Jasna Góra żegna Emmę Morosini - najstarszą pieszą...

Kard. Sarah: „Z radością powróćmy do Eucharystii”

Watykan

Kard. Sarah: „Z radością powróćmy do Eucharystii”

Kuria wrocławska wydała komunikat w związku z...

Niedziela Wrocławska

Kuria wrocławska wydała komunikat w związku z...

Przebaczać

Wiara

Przebaczać