To jedna z tych historii, o które kino musiało się upomnieć. Poruszająca opowieść, o prawdziwych wydarzeniach, gdy rodzina dyrektora warszawskiego zoo ukrywała i ocaliła w czasie II wojny światowej dziesiątki Żydów. „Azyl” – którego scenariusz powstał na podstawie książki Diane Ackerman „Azyl. Opowieść o Żydach ukrywanych w warszawskim zoo” (amerykański tytuł „The Zookeeper’s Wife”) nakręcili Amerykanie, a nie Polacy, ale może to dobrze dla upowszechnienia tej niewiarygodnej historii. Reżyserka Niki Caro historię z warszawskiej Pragi ubrała w hollywoodzkie szaty.

Pomiędzy znaczące wydarzenia, takie jak wybuch wojny, bombardowanie zoo, spalenie getta, Niki Caro wplotła wątek miłosny. Podział na dobrych i złych jest klarowny, nie ma tu miejsca na niedomówienia. Uproszczenia są jednak widoczne, opowieść „ku pokrzepieniu serc”, sprawnie zmierza do happy endu. W opowieści o bohaterstwie Żabińskich, wojenny koszmar, wydaje się być tylko tłem.

Bomby na zoo

Warszawski ogród zoologiczny był bardzo popularny w stolicy przed wojną. Mieszkały tu unikatowe dzikie afrykańskie psy, likaony, na świat przyszła pierwsza urodzona w niewoli zebra Grevy’ego. I duma ogrodu – pierwsze w Polsce i dwunaste na świecie słoniątko urodzone w niewoli, nazwane z tej okazji – Tuzinką. To było ulubione zwierzę warszawiaków. Przed wybiegiem dla słoni gromadziły się tłumy.

Pierwsza bomba, która uderzyła w zoo 3 września 1939 r., zniszczyła skalisty wybieg niedźwiedzi. Poranione, oszalałe ze strachu zwierzęta krążyły po ogrodzie, dlatego wojsko dokonało odstrzału wszystkich groźnych zwierząt. Część została ubita na mięso dla mieszkańców Warszawy, część zginęła od pocisków, niektóre wydostały się do miasta, część chowała się między skałami i drzewami w ogrodzie.

Gdy w końcu września Warszawa poddała się, w zoo pojawili się żołnierze III Rzeszy z informacją, że najcenniejsze zwierzęta trafią do ogrodów w Niemczech, reszta zostanie wybita. Tuzinka trafiła do Berlina. Zoo nie dało się uratować, Żabińscy wpadli na pomysł, urządzenia w nim – za zgodą i pod zarządem Niemców – m.in. tuczarni świń i ogródków działkowych. Niemcy tę hodowlę zamienili potem na fermę zwierząt futerkowych na rzecz wojska.

Zza murów getta

Dzięki tuczarni i ogródkom było co jeść, a Jan Żabiński, dyrektor zoo, mieszkający z żoną w willi w granicach ogrodu i działający w AK, wykorzystał przedsiębiorstwo jako placówkę podziemia. Willę natomiast i zabudowania dla zwierząt – jako azyl dla ukrywających się przed Niemcami Żydów. Miał z nimi wcześniej bezpośredni kontakt – po utworzeniu getta, pod pretekstem zbiórki odpadów, zaczął nosić tam paczki z żywnością.

Nie wiadomo, kto pierwszy pojawił się w willi Żabińskich w zoo i ilu owych azylantów było, bo nikt nie prowadził oczywiście rejestru, a pamięć ludzka jest złudna. Najpewniej była to Wanda Englert, przedwojenna przyjaciółka Żabińskich, która teraz odgrywała rolę guwernantki syna Żabińskich – Rysia.

Nieco później trafiła tu rzeźbiarka Magdalena Gross, znany lekarz dr Ludwik Hirszfeld, dziennikarka Maria Aszer, dr Róża Anzel z Państwowego Instytutu Higieny, rodzina Kellerów, Irena Meizel, Ludwika Kramsztyk, Irena Sendler. Niektórych – tak jak Lonię Tenenbaum, żonę nieżyjącego przyjaciela z dzieciństwa i jej córkę – Żabiński przeszmuglował zza murów getta osobiście.

W willi i poza willą

Jak wspominała po latach Irena Meizel, jedna ze współpracownic, łączniczka Jana Żabińskiego willa państwa Żabińskich była jednopiętrowa, miała liczne pomieszczenia i pokoje z szafami ściennymi. – Mieli dwoje czy troje służby, co oczywiście narażało osoby, które tam przebywały, na różne niepotrzebne spotkania, donosy itd. – wspominała Irena Meizel. – To odbywało się tak: z chwilą, gdy służąca przychodziła i sprzątała, to ukrywające się tam osoby chowały się po prostu do szafy, zamykano je na klucz i nikt o tym nie wiedział.

Gdy służba wychodziła, ukrywający też wychodzili i normalnie funkcjonowali. – Oczywiście nie było o tym mowy, ażeby ktokolwiek z nich wychodził poza willę, już nie mówię poza teren ogrodu. Ukrywający się Żydzi mogli schodzić tylko na dół – na obiad. I wtedy też trzeba było uważać, żeby nikt ich nie zauważył – wspominała Irena Meinzel. Jej Żabiński też pomógł, załatwiając prace, dzięki czemu mogła w miarę normalnie żyć w Warszawie. Po wojnie Meinzel wyemigrowała do Izraela i wraz z innymi ocalonymi przez Żabińskich przyczyniła się do nadania im w 1965 r. medali Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.

Żydzi w klatkach dla zwierząt

Przez dom Żabińskich przewinęło się z pewnością ponad sto osób. Ukrywali się w pokojach, piwnicach, a gdy w willi zabrakło miejsca – w klatkach dla zwierząt. Dla większości mieszkańców willa, klatki i budki były schronieniem przejściowym, zanim znaleziono im lepsze i wyrobiono fałszywe dokumenty. Wszyscy ryzykowali. Żabińscy żyli w ogromnym stresie, stale nosili przy sobie fiolki z cyjankiem potasu.

Jan Żabiński pytany po latach, dlaczego pomagał Żydom, mówił, że dlatego, iż... potrzebowali pomocy. Podobnie pomagałby Duńczykom czy Anglikom, gdyby znaleźli się w podobnej sytuacji. Wobec najbardziej gnębionych i poniżonych, jakimi wówczas byli Żydzi, czuł obowiązek pomagania, podyktowany względami ludzkimi. – Nie myślałem o grożących nam wszystkim konsekwencjach. Te same motywy zaprowadziły mnie do czynnej dywersji w AK. W naszej willi mieścił się ośrodek materiałów wybuchowych. Zdawaliśmy sobie doskonale sprawę z konsekwencji – mówił.

Arietka z operetki

Teresa Żabińska, córka Żabińskich, która urodziła się w 1944 r., nie mogła pamiętać zdarzeń z czasów wojny. Jednak w domu potem często gościli „pensjonariusze” (tak nazywał ich dr Żabiński) zoo. – Chłonęłam wiedzę i atmosferę. Gdy dorastałam, zdawałam sobie sprawę, jak bardzo to było niebezpieczne – wspominała niedawno w rozmowie z Polskim Radiem.

Choć położenie willi w ogrodzie zoologicznym wydawało się bardzo niekorzystne, bo nieopodal stacjonowali żołnierze, Żabińscy uznali, że najciemniej jest pod latarnią. – Ojciec był dobrym psychologiem, rodzice oceniali, że Niemcom do głowy nie przyjdzie, że tu może się dziać coś takiego – tłumaczy. By ostrzec ukrywających się, ustalono sygnał alarmowy – arietkę z operetki Jacques’a Offenbacha.

W lipcu 1944 r. większość ukrywających się opuściła już willę, znajdując sobie inne kryjówki. Gdy rozpoczęło się Powstanie Warszawskie, Jan Żabiński poszedł walczyć, a Antonina została w domu z Rysiem i nowo narodzoną córką Teresą. Żabiński miał szczęście w nieszczęściu: na początku walk trafił do szpitala z szyją przestrzeloną na wylot.

Pod Zwariowaną Gwiazdą

Mógł umrzeć, nie umarł. – Kto znający anatomię mógł przypuszczać, że kula powędruje przez środek szyi i omijając najważniejsze organa – kręgosłup, cztery tętnice, żyły, tchawicę i przełyk – wyjdzie, nic nie uszkodziwszy? – mówił po latach Antoninie Żabińskiej chirurg, który go wtedy badał. Tuż przed końcem Powstania Żabińska z dziećmi została wykwaterowana i schroniła się w podwarszawskim Marywilu. Jej męża, w stopniu porucznika, wywieziono do obozu jenieckiego w głąb Niemiec.

Rok po zakończeniu wojny Żabiński wrócił do Polski i od razu zaczął, razem z żoną, odbudowywać zoo. Otwarte zostało w 1949 r., sześć lat później Żabiński zrezygnował ze stanowiska dyrektora. Nie potrafił dogadać się z komunistyczną władzą. Teraz oboje poświęcili się pisaniu książek – on dla dorosłych, ona dla dzieci. Utrzymywali też kontakt z częścią uratowanych, którzy porozjeżdżali się po świecie. Większość z tych, którzy znaleźli schronienie w willi Żabińskich, przetrwała wojnę. Willa, nazywana przez przyjaciół „Pod Zwariowaną Gwiazdą”, stoi w warszawskim zoo do dziś. Od 1980 r. Jan Żabiński jest patronem jednej z ulic na warszawskim Natolinie.

Korzystałem m.in. z książki Diane Ackerman pt. „Azyl Opowieść o Żydach ukrywanych w warszawskim zoo”