Placówki muzealne, gromadzące i udostępniające zabytki przeszłości, spełniają ogromnie ważną rolę w edukacji historycznej osób je zwiedzających, zarówno tych z młodszego, jak i tych ze starszego pokolenia. Do ich zadań należy bowiem nie tylko troska o zachowanie dziedzictwa materialnego, ale także prowadzenie działalności naukowej i dydaktycznej. Wśród tych placówek poczesne miejsce zajmują muzea kościelne, które gromadzą i opisują zabytki sztuki sakralnej. Jedno z takich muzeów od blisko dwudziestu lat funkcjonuje w diecezji rzeszowskiej.

Inicjatorem utworzenia tej placówki był ordynariusz rzeszowski bp Kazimierz Górny. On też powołał ją do istnienia dekretem z dnia 15 sierpnia 1997 r. Na mocy tego aktu obowiązek jej zorganizowania i kierowania jej pracami zlecony został ks. Franciszkowi Dziedzicowi, ówczesnemu proboszczowi parafii pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Rzeszowie. W następstwie tego podjęto szereg prac organizacyjnych, m.in. w budynku Kurii Diecezjalnej w Rzeszowie przy ul. Zamkowej 4 przygotowano odpowiednie pomieszczenia dla przechowywania i udostępniania eksponatów. Niezależnie od tych działań pozyskiwano zabytki sztuki sakralnej, a w wielu wypadkach przeprowadzano także ich konserwację. Po kilkunastu miesiącach prac organizacyjnych, 25 września 1998 r. bp Górny dokonał uroczystego otwarcia Muzeum Diecezjalnego. Zaznaczyć tu wypada, iż uroczystość ta stała się częścią obchodzonych w Rzeszowie Europejskich Dni Dziedzictwa Kulturowego. Pierwszy dyrektor na stanowisku pozostał przez dziewiętnaście lat do sierpnia 2016 r. Wówczas też bp Jan Wątroba na jego następcę wyznaczył ks. Pawła Batorego.

Rzeszowskie Muzeum Diecezjalne zajmuje się gromadzeniem zabytków sztuki sakralnej, wyłączonych już z użytku kultowego, a znajdujących się na terenie diecezji rzeszowskiej. Większość najcenniejszych zabytków z tego terenu już wcześniej, jeszcze na długo przed powstaniem diecezji rzeszowskiej, pozyskały muzea diecezjalne w Tarnowie i Przemyślu. Ten fakt w dużym stopniu decyduje o skromniejszych wartościowo zbiorach rzeszowskiej placówki. Niemniej w ciągu minionych lat jej funkcjonowania zgromadzono ponad tysiąc eksponatów sztuki sakralnej. Zasadniczy trzon zbiorów stanowią: rzeźby gotyckie, rzeźby i obrazy barokowe, monstrancje oraz księgi liturgiczne. Do cenniejszych eksponatów należą m.in.: wczesnośredniowieczna wapienna kropielnica domowa, pochodząca z Włoch, XIV-wieczny Krucyfiks (pochodzący z kościoła w Rożnowicach), XVI-wieczna rzeźba Chrystusa Zmartwychwstałego (ze Sławęcina), XVII-wieczny obraz przedstawiający Chrystusa u słupa (z Czudca), XVIII-wieczna rzeźba Chrystusa Ukrzyżowanego (z Lubli), gotycka figura Matki Bożej, wykonana przed 1410 r. w stylu Pięknych Madonn (z okolic Jasła), feretron przedstawiający Matkę Bożą Niepokalaną na globie ziemskim, depczącą głowę węża, wykonany w 1698 r. w kręgu szkoły Dolabellego (z Bączala Dolnego), stacje Drogi Krzyżowej z przeł. XVII/XVIII wieku (z Osieka Jasielskiego), zespół gotyckich rzeźb z początku XVI wieku, przedstawiający apostołów (dar Bronisława Cmeli), gotycka chrzcielnica z piaskowca, datowana na 1350 r. (z Pstrągowej), gotycka figura z czarnego dębu, ukazująca bp. Wigberta oraz zbiór zabytkowych monstrancji z przeł. XVIII/XIX wieku.

Z każdym rokiem Muzeum wzbogaca się o nowe eksponaty. Jego zasługą jest też ratowanie często bezcennych zabytków kultury sakralnej przed zniszczeniem. Wyłączone bowiem z użytku kultowego, zapomniane, w dłuższej perspektywie nie miałyby szans przetrwania. W Muzeum poddawane są niezbędnym zabiegom konserwatorskim, a następnie udostępniane. Dzięki temu zabytki te – świadectwo wiary i kultury duchowej poprzednich pokoleń – wciąż niosą przesłanie w nich zawarte. Oprócz stałej ekspozycji Muzeum organizuje wystawy czasowe współczesnej sztuki religijnej, autorstwa polskich artystów. Zazwyczaj takich wystaw jest cztery w ciągu roku.

Funkcjonowanie Muzeum i jego rozwój były możliwe dzięki ogromnemu zaangażowaniu ks. Dziedzica, a od roku również i jego następcy, a także dzięki wsparciu władz diecezjalnych, państwowych władz konserwatorskich oraz licznych ofiarodawców.

Muzeum Diecezjalne jest specyficzną placówką kulturalną. Eksponowana jest w nim bowiem kultura religijna katolickiej wspólnoty wyznaniowej. Dlatego, choć nie jest miejscem sakralnym, to jednak zgromadzone w nim przedmioty pobudzają do refleksji nad własną religijnością i odniesieniem do Boga. Muzeum więc, choć na pozór wydaje się być tylko ekspozycją zabytków, to jednak poprzez zawarte w nich ponadczasowe wartości ubogaca zwiedzających pod względem religijnym, kulturalnym i artystycznym.