Dzieciństwo

Stanisław Moniuszko przyszedł na świat w 1819 r. na kresach dawnej Rzeczypospolitej, nieopodal Mińska, we wsi Ubiel (dziś w miejscowości tej znajduje się Muzeum Moniuszkowskie). Pochodził z domu ziemiańskiego, nacechowanego obyczajowością patriotyczną. Imię otrzymał po swoim dziadku, co w tamtych czasach było częstą praktyką.

Istotny wpływ na jego patriotyczne wychowanie miał ojciec – Czesław, aktywny uczestnik kampanii napoleońskiej. Był on też znakomitym gawędziarzem i miłośnikiem historii Polski. Z talentem i werwą opowiadał synowi swoje przeżycia. Przez swą zajmującą narrację rozpalał w młodym Moniuszce patriotyzm i zamiłowanie do tradycji.

Nie mniejsza jednak była rola matki – Elżbiety, kobiety wrażliwej, o duszy artystycznej. Potrafiła grać na klawikordzie, a przy tym nucić i wyśpiewywać młodemu Stasiowi „Śpiewy historyczne” – poetycką kronikę władców Polski autorstwa Juliana Ursyna Niemcewicza z melodiami Franciszka Lessela i Karola Kurpińskiego. To na tych utworach po upadku niepodległości pokolenia Polaków uczyły się historii. Nie jest więc przypadkiem, że już jako pięcioletnie dziecko Staś znał na pamięć ówczesną biblię narodową. Podśpiewywał zatem o Łokietku, Jagielle czy Wandzie. Matka była też pierwszą propagatorką i nauczycielką muzyki późniejszego kompozytora i wirtuoza organów. Nie ma wątpliwości, że widoczne w dorosłym już życiu zainteresowania historią i sztuką wyniósł Moniuszko przede wszystkim z rodzinnego domu.

Niemałą rolę wychowawczą odegrali w jego życiu również stryjowie. Przede wszystkim Kazimierz (doktor prawa, pedagog, entuzjasta twórczości Mickiewicza) oraz Dominik (społecznik i mecenas szkół ludowych). Podczas jednego z pobytów jego rodziców w Warszawie (dokąd ostatecznie przeprowadzili się w 1827 r.) gościł u nich historyk i działacz polityczny Joachim Lelewel. Wszystko to bez wątpienia kształtowało osobowość młodego Stasia.

Edukacja muzyczna

Tajniki muzyki Moniuszko zaczął zgłębiać – jak wspomniałem – jeszcze jako dziecko pod kierunkiem matki. W wieku 8 lat uczył się pod okiem organisty Augusta Freyera. Potem był czas nauki w Mińsku, u Dominika Stefanowicza. Później – w 1837 r. – przyszły studia w Berlinie, które ukończył u Carla Friedricha Rungenhagena, kompozytora muzyki kościelnej, związanego z życiem artystycznym ówczesnego Berlina.

Co ciekawe, w 1840 r. Moniuszko osiadł i zamieszkał w Wilnie. Pełnił tu obowiązki organisty w kościele św. Jana, a po jakimś czasie – dyrygenta orkiestry teatru wileńskiego. To właśnie tu, na deskach teatru, w 1848 r. przedstawił pierwszą, 2-aktową, niepełną wersję opery „Halka”. Aktywnie brał też udział w przedsięwzięciach na rzecz rozwoju życia muzycznego Wilna – do dziś widać liczne ślady pobytu artysty w tym mieście.

Kompozytor i dyrektor

Do Warszawy powrócił Moniuszko w 1858 r. Dostał pracę dyrygenta opery. Po kilku latach został też wykładowcą w warszawskim Instytucie Muzycznym.

Późniejsze usilne starania o wystawienie „Halki” w pełnej wersji na scenie teatru warszawskiego mocno pochłonęły kompozytora. W tej sprawie, szukając protektorów i mecenasów, wyjeżdżał nawet do Petersburga. Ostatecznie starania te zostały uwieńczone sukcesem w 1859 r. Nie bez wpływu było wstawiennictwo wielbicielki i propagatorki Moniuszki – pięknej Marii Kalergis. „Halka” została napisana do libretta Włodzimierza Wolskiego. Treść dzieła buduje motyw tragedii wiejskiej dziewczyny. To przeżycia tytułowej góralki porzuconej przez panicza. Moniuszko wykorzystał tu m.in. motyw polskiej muzyki ludowej. „Straszny dwór” natomiast to sielski obrazek z życia Polski szlacheckiej. W zamyśle kompozytora „Straszny dwór” miał służyć odbiorcom – Polakom „ku pokrzepieniu serc” po upadku powstania styczniowego. Przedstawienie w 1865 r. wzbudziło wielki entuzjazm wśród publiczności. Jego patriotyczny charakter i demonstracyjna wręcz reakcja odbiorców przyczyniły się ostatecznie do zdjęcia opery z afisza przez rosyjską cenzurę.

Dzieło to – co widać z perspektywy czasu – przybrało charakter uniwersalny. Obok „Halki” to właśnie opera „Straszny dwór” stała się konstrukcją, nad którą artysta pracował najdłużej. Kompozycja dojrzewała latami, ulegała zmianom i przeobrażeniom. Niemniej lata poprawek i oczekiwania na efekt końcowy przyczyniły się do bardziej doskonałej realizacji zamierzonej koncepcji. Według źródłowych informacji, praca Moniuszki nad „Strasznym dworem” trwała blisko cztery lata.

Powszechnie znany jako kompozytor „Halki” i „Strasznego dworu” był też Moniuszko twórcą utworów o tematyce sakralnej oraz pieśni. Te ostanie znamy dzięki wciąż popularnemu „Śpiewnikowi domowemu”. Autor „Śpiewnika” zyskał niemałe uznanie; przyczynił się do spopularyzowania pieśniarstwa w domach zarówno szlacheckich, jak i mieszczańskich. Liryzm, nastrój, inwencja melodyczna, patriotyzm – wszystko to sprawiło, że pieśni te nic nie straciły na swojej aktualności. Należą one wciąż do klasycznego repertuaru polskich chórzystów.

Moniuszko nadto, o czym nie wszyscy wiedzą, jest kompozytorem muzyki do II części „Dziadów” (kantata „Widma”) i do „Sonetów krymskich” Mickiewicza.

Dojrzała twórczość Moniuszki przypada na okres po powstaniu styczniowym. To okres zachwytu (zakazaną wszak przez rosyjskiego zaborcę) twórczością Adama Mickiewicza. Istotną szkołą muzyki okazały się również polskie i białoruskie pieśni ludowe, które wpłynęły na kompozycję m.in. fragmentów utworów wchodzących w skład wspomnianego „Śpiewnika domowego”.

Moniuszko jako dyrektor opery Warszawskich Teatrów Rządowych wystawiał swoje kolejne dzieła. Czas jego dyrektorowania to okres takich przedstawień, jak np. kantaty „Sonety krymskie” czy „Pani Twardowska”. Prezentował też opery, jak chociażby „Flis”, „Hrabina” czy wreszcie przywołany już „Straszny dwór”.

Moniuszko jako twórca opery narodowej dokonał syntezy elementów opery zarówno włoskiej, niemieckiej, jak i francuskiej. Wprzągł w ową syntezę rodzime melodie, a także rytmy polskich tańców. Na szczególną uwagę zasługuje właśnie stylizacja folklorem. W wielu pieśniach nawiązywał do Polski preromantycznej, twórczości Franza Schuberta oraz muzyki ludowej.

Wybitny artysta, którym był Moniuszko, to nie tylko kompozytor, ale też organista, dyrygent czy wreszcie pedagog. Słusznie uważany jest on za ojca polskiej opery narodowej. Prywatnie był ojcem dziesięciorga dzieci, a przy tym był osobą niezmiernie skromną, cieszącą się powszechnym szacunkiem.

Moniuszko to, obok Chopina, drugi równie wybitny przedstawiciel muzyki romantycznej i narodowej. Klasyk muzyki nie tylko polskiej, ale i europejskiej.

Na koniec wypada przypomnieć, że Moniuszko – twórca polskiego stylu narodowego w operze i pieśniach – został spopularyzowany poza granicami Polski głównie przez śpiewaczkę operową i reżyser Marię Fołtyn. To ona po mistrzowsku i z afirmacją wystawiała „Halkę” m.in. na Kubie, w Meksyku, Niemczech, Japonii, Rumunii czy we Włoszech.

Jest sporo publikacji zarówno specjalistycznych, jak i popularnych dotyczących dzieła i życia kompozytora. Na koniec wyimek z nieco zapomnianej biografii muzyka, autorstwa Nadziei Druckiej, pt. „Stanisław Moniuszko. Życie i twórczość” (Warszawa 1966):

„Kiedy Moniuszko zmarł, jego trumnę – jak pisze Pani Kalergis do córki (Maria Kalergis, pianistka i mecenas sztuki, propagatorka Moniuszki – przyp. K. L.) – odprowadziło na Powązki 70 000 osób w Warszawie, która liczyła wtedy około 350 000 mieszkańców. Na wielkiej czerwonej płycie nagrobnej kompozytora, tuż na tyłach kościoła Karola Boromeusza, wyryto tylko jedno słowo «Moniuszko», bez daty urodzin i śmierci, bez podanego zawodu. To piękny symbol! Całą resztę powinien znać każdy Polak i wiedzieć o muzyku, którego dzieło weszło w krew narodu”.

* * *

„Umiał przemawiać Moniuszko tą mową natchnioną dźwięków do każdego pojęcia; umiał przenikać nią i wzruszać zarówno serca bijące pod szatą bogacza, jak pod siermięgą prostaczka; pieśń jego stała się własnością i pociechą wszystkich; na jej skrzydłach modlitwa wzlata ze świątyni do stóp Bożego tronu; jej tony brzmią potęgą artyzmu w przybytkach sztuki, jej dźwięki rozlegają się w miastach i siołach, pod sklepieniami pałaców i pod strzechą wieśniaczej chaty” –

tak o Stanisławie Moniuszce mówił Jan Chęciński, jego bliski przyjaciel, a w latach warszawskich najbliższy współpracownik i powiernik Witold Rudziński „Moniuszko i jego muzyka” Warszawa 1970

Konrad Ludwicki
Doktor nauk humanistycznych, prozaik i eseista