W świadomości naszej wiary obraz Niepokalanego Serca Maryi jest obecny od czasu objawień fatimskich (1917). Wyrażenie cor immaculatum stało się powszechne po sformułowaniu definicji dogmatycznej Niepokalanego Poczęcia Maryi (1854). Wcześniej używano określeń: „Serce Najczystsze”, „Serce Najświętsze” i innych podobnych. Ale dopiero po publikacji pism s. Łucji wyrażenie to zadomowiło się w języku kościelnym i liturgicznym.

Dlaczego „serce”?

Pierwsza odpowiedź może wskazywać na pedagogię Boga, który chce w ten sposób dotrzeć do człowieka redukującego relację z Nim i bliźnimi do zdolności poznawczych rozumu. Serce zawsze zajmowało ważne miejsce w objawianiu się Boga człowiekowi. Można powiedzieć, że mieści w sobie całość relacji religijno-moralnej człowieka z Bogiem. W nim dojrzewają dyspozycje człowieka, dobre lub złe. Serce jest centrum życia moralnego jako zasada i źródło odpowiedzialności. Uznaje się je także za ośrodek życia poznawczego, dlatego reprezentuje wnętrze człowieka i jego głębię intymności. W odniesieniu do Maryi określenie „serce” nabiera mocnego wyrazu dynamicznego, zdolnego rozwijać najwyższe potencjały ducha.

Biblijne fundamenty

Teksty mesjańskie (Ps 44, PnP), te, które mówią o „nowym sercu” (Iz 12, 56; Jr 2, 31. 33; Ez 11, 20; Jl 2), i wiele innych w Starym Testamencie, czynią z serca siedzibę spotkania z Bogiem. W Nowym Testamencie pojęcie to zachowuje starotestamentalne znaczenie. Pobożność Niepokalanego Serca Maryi ma ten przywilej, że może się odwołać do dwóch kluczowych tekstów biblijnych, które stały się bazą i punktem wyjścia dla późniejszej tradycji. Są to: „Maryja zachowywała wszystkie te sprawy i rozważała je w swoim sercu” (Łk 2, 19) i: „A Matka Jego chowała wiernie wszystkie te sprawy w swym sercu” (Łk 2, 51). Trzeba również rozważyć trzeci tekst: „(...) a Twoją duszę miecz przeniknie” (Łk 2, 35). Teksty te ukazują Maryję w centrum chrześcijańskiej refleksji nad tajemnicami dzieciństwa Jezusa. Serce Maryi jawi się w ten sposób jako początek wszelkiej medytacji chrześcijańskiej nad misteriami Chrystusa. To zaś daje mocny biblijny fundament duchowości i pobożności związanej z Niepokalanym Sercem Maryi. Ponadto ma wymiar mądrościowy. Medytowanie w swoim sercu wskazuje na osobę mądrą, na kogoś, kto zachowuje w sercu pamięć o wydarzeniach, aby aktualizować ich treść. W trzecim tekście objawia się głębokie wewnętrzne zjednoczenie Maryi z całym dziełem zbawczym swojego Syna. Wszystko, co spełnia się w cierpiącym ciele Syna, wypełnia się także w sercu i duszy Matki.

Tradycja i liturgia

Bogate są teksty Ojców Kościoła dotyczące ewangelii dzieciństwa Jezusa. Częsty jest temat poczęcia Jezusa dzięki przyjęciu Słowa słuchem, wiarą i sercem. Święty Augustyn podkreślał, że Słowo stało się ciałem najpierw w sercu Maryi, a dopiero potem w Jej łonie. Ambroży zachęcał do naśladowania Maryi, Dziewicy o pokornym sercu – zachęcał, aby kształtować własne serce na Jej wzór. W średniowieczu Ryszard od św. Wawrzyńca napisał: „wiara i zgoda wyszły z serca Najświętszej Maryi Panny, i dzięki temu zapoczątkowało się zbawienie świata”. W tym czasie kult Serca Maryi szerzył św. Jan Eudes, łącząc go z kultem Serca Jezusa. Dzięki niemu powstały pierwsze święta liturgiczne i pierwsze dzieła teologiczne na ten temat. Zwracał on uwagę na to, że winniśmy dziękować Bogu nie tylko za działania Maryi, od poczęcia i zrodzenia Jezusa zaczynając, ale przede wszystkim za źródło i początek świętości i godności wszystkich tajemnic, działań i całej Jej osoby – za Jej Niepokalane Serce.

Teksty liturgiczne wskazują na bogactwo tej tajemnicy. Kolekta opisuje Niepokalane Serce Najświętszej Maryi Panny jako świątynię, która jest w pełni oddana Duchowi Świętemu. Dlatego może nam pomagać, abyśmy stawali się świątynią, w której Bóg będzie uwielbiony. Modlitwa nad darami wyraża prośbę, aby dary, które składamy przez Jej Serce, podobały się Panu Bogu i przyniosły nam Jego przebaczenie. W prefacji uwielbiamy Boga w Boskim macierzyństwie Maryi, które mocą Ducha Świętego przyniosło nam dar Boga z nami. Przedwieczny wszedł w czas i dzięki pośrednictwu Maryi stał się naszym Zbawicielem i Bratem. Modlitwa po Komunii św. jest prośbą skierowaną przez Serce Maryi do Boga, aby dar Jego sakramentu odkupienia pomagał nam jeszcze mocniej współpracować z Nim w dziele zbawienia.

Po co kult Niepokalanego Serca Maryi?

Sam Bóg wskazuje na Serce Maryi jako element Jego zbawczego planu wobec każdego z nas. Kontemplując Serce Maryi, uczymy się Jej postawy w naszej zbawczej relacji z Bogiem. Kardynał Ratzinger zwracał uwagę, że „«kult» Niepokalanego Serca Maryi oznacza zatem zbliżanie się do takiej postawy serca, w której fiat – «bądź wola twoja» – staje się centrum kształtującym całą egzystencję. Gdyby ktoś podniósł zastrzeżenie, że nie powinniśmy jednak stawiać istoty stworzonej między nami a Chrystusem, należałoby przypomnieć, iż Paweł nie wahał się powiedzieć do swoich wspólnot: naśladujcie mnie! (1 Kor 4, 16; Flp 3, 17; 1 Tes 1, 6; 2 Tes 3, 7. 9). Na przykładzie Apostoła mogą się one namacalnie przekonać, co znaczy iść za Chrystusem. My natomiast od kogóż moglibyśmy uczyć się tego w każdej epoce lepiej niż od Matki Chrystusa?”.

Jednymi z kluczowych w tajemnicy fatimskiej są słowa: Moje Niepokalane Serce zwycięży. Wskazują one na to, że serce otwarte na Boga i oczyszczone kontemplacją Jego miłości jest mocniejsze niż wszelkiego rodzaju potęgi ludzkiego oręża. Fiat, słowo pochodzące z serca Maryi, zmieniło bieg dziejów świata. Dzięki Jej zgodzie Bóg mógł się stać człowiekiem i na zawsze pozostać w naszym świecie ze swoją Boską mocą. Nasze doświadczenie potwierdza ograniczoną moc szatana nad tym światem; ta moc bierze się i z tego, że my źle wykorzystujemy naszą wolność i odwracamy się od Pana Boga. Kardynał Ratzinger napisał: „Od kiedy jednak sam Bóg ma ludzkie serce i dzięki temu skierował wolność człowieka ku dobru, ku Bogu, wolność do czynienia zła nie ma już ostatniego słowa. Od tamtej pory nabiera mocy słowo: «Na świecie doznacie ucisku, ale miejcie odwagę: Jam zwyciężył świat» (J 16, 33). Orędzie z Fatimy wzywa nas, byśmy zaufali tej obietnicy”.

Przymierze dwóch Serc

W przedwojennej Polsce w wielu domach wisiały na ścianie obok siebie obrazy przedstawiające oba Serca, w ramach z ornamentem. Takie obrazy można jeszcze i dziś spotkać. Ważniejsze jednak jest to, aby serce człowieka wiary włączyło się w to przymierze Serc. Niepokalane Serce cudownie objawia najwyższe wartości, dla których warto żyć, ofiarować się, cierpieć i umrzeć: chwałę obrażanego Boga i zbawienie zagrożonych dusz.