Częstochowa zaczęła stawać się ośrodkiem kulturowym dopiero pod koniec XIX w. Stało się to wraz z rozwojem przemysłu. Rok 1867 przyniósł powołanie Resursy Miejskiej, będącej instytucją towarzysko-kulturalną. Organizowała ona wieczorki, gry towarzyskie, prowadziła bibliotekę, urządzała przedstawienia. W 1871 r. powstała Ochotnicza Straż Pożarna, w 1900 r. - Towarzystwo Śpiewacze "Lutnia", w 1901 r. - Towarzystwo Lekarskie, a w 1903 r. - oddział Warszawskiego Towarzystwa Higienicznego.
"Lutnia" przekształciła się ze stowarzyszenia o charakterze śpiewaczym częściowo w instytucję towarzyską, a w 1908 r. obok sekcji wokalnej, powstały sekcje: muzyczna i dramatyczna.
W sierpniu i wrześniu 1909 r. na terenach pod Jasną Górą odbyła się Wystawa Przemysłowo-Rolnicza, która zgromadziła 734 firm i miała być promocją regionu - zwiedziło ją około pół miliona osób. Wzniesiono wiele różnych obiektów, m.in. pawilon Towarzystwa Akcyjnego "Zawiercie" (obecnie obserwatorium astronomiczne), altanę dla orkiestry, restauracje ("Pod Kogutkiem", "Drozdowo", "Krakowska"), kawiarnie, bary. Pawilon Główny miał powierzchnię 5500 m2, oprócz niego zbudowano Pawilon Ogólnokulturalny, Ogrodnictwa, Rolnictwa, Szkolnictwa, Leśnictwa, Drobnego Przemysłu. Wzniesiono Halę Maszyn (2000 m2), Muzeum Przemysłu Ludowego oraz Muzeum Higieniczne (w latach 1932-1967 Muzeum Regionalne, później Muzeum Górnictwa Rud Żelaza, obecnie Pawilon Wystawowy).
W 1911 r. otwarto trakcję Częstochowa-Kielce. Powstało dzięki temu krótsze i bezpośrednie połączenie z Rosją, gdzie wywożono wyroby włókiennicze, galanteryjne, celuloidowe i hutniczo-metalowe.
W latach 1909-13 Częstochowskie Towarzystwo Dobroczynności dla Żydów sfinansowało budowę szpitala na Zawodziu, funkcjonującego do dziś. Szybko i dość chaotycznie rozbudowywały się dzielnice robotnicze.
Kryzys ekonomiczny, który objął prawie cały teren Królestwa, najdotkliwiej dotknął w Częstochowie przemysł tekstylny. Przemysł hutniczo-metalowy przeżywał rozkwit dzięki zamówieniom wojskowym rządu rosyjskiego. Rozwijała się huta "Częstochowa" w dzielnicy Raków. Od 1911 r. przemysł w Częstochowie zaczął przeżywać koniunkturę. Dominował w nim kapitał zagraniczny: niemiecki, francuski, belgijski. Pod względem zatrudnienia pierwsze miejsce zajmował przemysł włókienniczy, następnie hutniczy i metalowy, mineralny, galanteryjny, drzewny.
W 1906 r. powstało Towarzystwo Szerzenia Wiedzy, którego głównym celem stało się zorganizowanie biblioteki publicznej, a także szerzenie oświaty i kultury. Urządzano kursy oświatowe oraz propagowano wiedzę o historii Polski. Rok 1906 przyniósł również otwarcie pierwszego polskiego gimnazjum przy ul. Kościuszki. Dwa lata później było już 7 szkół średnich i 13 powszechnych, a także prywatne szkoły żydowskie i zawodowe.
Na początku wieku Częstochowa wzbogaciła się o dwa budynki. Modernistyczny Dom Księcia został ufundowany przez Wielkiego Księcia Michała Romanowa w 1912 r. Znajdował się tam szpital wojskowy, sala klubowa kasyna oficerskiego, mieszkania kadry oficerskiej garnizonu częstochowskiego. Dom Frankiego, zbudowany w latach 1901-1903 z inicjatywy Adolfa Frankego, dyrektora fabryki "Brass i Synowie", był budynkiem eklektycznym z cechami neorenesansowymi. Obecnie, po odbudowie i przeróbkach, stracił znacznie pierwotny wygląd.