Czy oznacza to, że brakuje propozycji? Nie. Nie tak dawno wystąpiło w tej sprawie Centrum im. Adama Smitha (CAS), znany wolnorynkowy think tank powstały po zmianach w 1989 r. Jego memoriał z maja 2025 r. nosi tytuł „Od czego zacząć trzecią transformację Polski?”. Zaadresowany został do prezydenta Polski. Obejmuje wybrane ważne dziedziny: podatki, w tym od pracy, politykę rodzinną, cyfryzację, wolność gospodarowania, firmy państwowe, ochronę zdrowia.

Wolność gospodarcza

Podstawą rozwoju gospodarczego jest wolność działania w tej dziedzinie. W Polsce jest z tym dużo gorzej niż w większości krajów Unii Europejskiej. Nie ma więc powodu, by zasłaniać się wymaganiami unijnymi, choć rzeczywiście bywają one szkodliwe. Po tzw. ustawie Wilczka z 1988 r. nastała w Polsce wolność gospodarowania i zaczęła się era szybkiego rozwoju. Potem zaczęto tę ustawę tak przerabiać i ograniczać, że straciła skuteczność (były i inne błędy, jak wyprzedaż za bezcen zakładów państwowych). Z powodu rozrostu biurokracji wolność gospodarcza w Polsce jest ograniczana i obywatele to widzą.

Na „ustawie Wilczka” można by oprzeć nową, zwięzłą, która pozbawi mocy tony przepisów paraliżujących gospodarkę pod szyldem regulacji. Zapowiadana szumnie deregulacja powinna zatem polegać nie na poprawianiu najbardziej szkodliwych przepisów, lecz na ich likwidacji. Wtedy zyskają zwłaszcza rodzime firmy, małe i średnie, czyli „sektor MŚP”, który zapewnia dwie trzecie produktu narodowego i miejsc pracy. Obecne stosunki sprzyjają wielkim korporacjom spoza Polski.

Nie dość, że państwo nadmiernie i bez potrzeby reguluje życie gospodarcze, a jego urzędnicy szkodzą, to część przedsiębiorstw należy wprost do państwa. Są one zarządzane mniej sprawnie niż prywatne, co obniża konkurencyjność gospodarki jako całości i spowalnia wzrost gospodarczy. Sprzyja to też korupcji i klientyzacji gospodarki, tzn. jej uzależnieniu od polityki. Sektor państwowy nie powinien się powiększać.

Hamulcem dla gospodarki jest system podatkowy. Centrum im. Adama Smitha postuluje zatem „zaprzestanie lub (...) przynajmniej ograniczenie fiskalnej dyskryminacji pracy, zwłaszcza osób zatrudnionych na etacie oraz mikroprzedsiębiorców”. Wydatki publiczne w 2024 r. wyniosły 48,9% PKB, z tendencją wzrostową. Tyle więc wynosi realne średnie opodatkowanie, przy czym obciążenie pracujących jest stosunkowo wyższe. Przeciążenie pracy i przedsiębiorczości podatkami powoduje masową likwidację i zawieszanie działalności gospodarczych.

Pomocne byłyby znaczne uproszczenie systemu oraz obniżka stawek przy jednoczesnej likwidacji licznych ulg i wyjątków. Potrzebna jest więc obniżka VAT. Podatek CIT od przedsiębiorstw, którego płacenia korporacje unikają, należy zastąpić podatkiem 1,5% od przychodów. Zyskają na tym mniejsze przedsiębiorstwa polskie oraz budżet. Zarazem wydatki publiczne powinny odznaczać się celowością i przejrzystością.

Produkcja energii powinna być uwolniona od monopolizacji, ideologicznych ograniczeń oraz unijnego opodatkowania opłatami za emisję CO2! Jego obecny zawyżony koszt zagraża rozwojowi i konkurencyjności gospodarki oraz obniża poziom życia. A tymczasem grożą nam duże, uzasadniane przez UE ideologicznie podwyżki cen energii...

Dalsza transformacja gospodarki zależy też od postępów organizacji i cyfryzacji państwa. Na przykład sądy powinny prowadzić rozpoczęte rozprawy dzień po dniu, bez odkładania ich na dużo dalszy termin. Informatyzacja urzędów nie przyniosła poprawy jakości ich pracy ani uproszczeń – przeciwnie, biurokracja stale się rozwija i komplikuje. Działania w sferze cyberbezpieczeństwa mogą się okazać hamujące. Należy brać przykład z krajów, gdzie cyfryzacja jest sporo bardziej zaawansowana.

Racjonalna polityka społeczna

Tragiczna sytuacja demograficzna wymaga nowego podejścia. Koszt utrzymania i wychowania dzieci zniechęca do ich posiadania. Jednocześnie Polacy cenią rodzinę i dzieci (poza grupą młodszych osób z dużych miast). Ten koszt po cenach z 2024 r. jest obliczany na średnio 246 tys. zł do 18. roku życia. Niestety, program 800+ nie przyniósł tu spodziewanych efektów (CAS nie odnotował społecznej korzyści, jaką jest uniknięcie skrajnego ubóstwa rodzin biednych czy rozbitych). Na Węgrzech skuteczna była metoda dużych zwolnień podatkowych dla rodzin. Kobiety mające dwoje lub więcej dzieci nie płacą tam podatku dochodowego.

Opieka zdrowotna z natury rzeczy musi mieć ograniczone możliwości. Żaden system ani kraj na świecie nie jest w stanie zapewnić w tej dziedzinie wszystkiego. Chodzi więc o optymalne wykorzystanie istniejących ograniczonych zasobów. Istotną rolę odgrywa tu informatyzacja, obecnie tylko częściowa (recepty i skierowania). Potrzebny jest tu kompletny, sprawny i spójny system w oszczędnej i bezpiecznej technologii blockchain (współużytkowanie zdecentralizowanych danych). Niedobór technologii cyfrowych zwiększa kolejki w ochronie zdrowia, utrudnia dostęp do specjalistów i leczenie, utrzymuje nieprzejrzystość oraz prowadzi do marnowania czasu, zasobów i pieniędzy. Podnoszenie podatku na służbę zdrowia, zwanego składką zdrowotną, nie zastąpi zmian w systemie.

Poprzednio CAS postulował też inne ulepszenia organizacyjne ochrony zdrowia. Dla uniknięcia marnotrawstwa możliwa jest częściowa, niewielka odpłatność za usługi medyczne. Przy części świadczeń należy stosować bony, które każda placówka miałaby obowiązek przyjmować. Obejmowałyby one np. stomatologię i rehabilitację, obecnie na NFZ mało dostępne. Podaż usług medycznych powinna być w większym stopniu sprywatyzowana i konkurencyjna.

Inne sfery

Obecny memoriał Centrum im. Adama Smitha skupia się na potrzebie dokonania nowej transformacji administracyjnej i gospodarczej. W przeszłości opracowania CAS dotyczyły także innych tematów.

Postulowano np. radykalną reformę szkół. Szkolnictwo podstawowe i średnie nie powinno być kierowane odgórnie ani pozostawać w rękach państwa i samorządów. Należy je finansować przez bon edukacyjny, którym rodzice mogą płacić za szkołę. Umożliwi to konkurencję i dostosowanie do potrzeb uczniów. Budynki szkolne powinny zostać przekazane niepaństwowym organom prowadzącym, czyli spółdzielniom nauczycielskim, stowarzyszeniom rodziców, fundacjom, osobom prywatnym, zrzeszeniom zawodowym, instytucjom kościelnym. Wymagania państwa co do programów i egzaminów powinny być ograniczone do minimum, a wolność oraz różnorodność programowa i metodyczna winny być zagwarantowane.

W sferze polityki i zasad konstytucyjnych CAS opowiadał się za systemem prezydenckim i jednomandatowymi okręgami wyborczymi, częstszymi wiążącymi referendami i wybieralnością sędziów. Proponowano zniesienie powiatów i podział kraju na dwadzieścia kilka województw, a dalej na gminy/miasta. Przestrzegano przed centralizacją Unii Europejskiej i przyjmowaniem waluty euro.