Wezwania, czyli patrocinia kościołów (titulus ecclesiae), należą do przejawów kultu świętych. Problematyka ta w historiografii zachodnioeuropejskiej ( szczególnie niemieckiej) posiada stosunkowo obszerną literaturę. Studia nad wezwaniami w Polsce należą do słabo zaawansowanych. Patrocinium oznacza szczególną, duchową opiekę danego świętego nad kościołem oraz łączącą się z nim społecznością np. parafialną, zakonną. Pozostaje ono ważnym elementem kultury chrześcijańskiej w postaci lokalnych zwyczajów sięgających niejednokrotnie do odległych czasów, obrzędów, uroczystości, odpustów.

Przygotowania do milenium śmierci Pierwszych Męczenników Polski skłaniają do przeanalizowania w jakim stopniu kult wymienionych Świętych jest rozpowszechniony w polskim Kościele w formie wezwań parafii i kościołów?

Na podstawie źródeł i literatury ustalono, że wezwanie Pięciu Braci Męczenników posiadają w Polsce cztery kościoły parafialne: w Poznaniu, Częstochowie, Gorzowie Wlkp. i Międzyrzeczu. W powołanej w Międzyrzeczu, dekretem z sierpnia 1999 r., parafii pw. Pierwszych Męczenników Polski trwa budowa kościoła-sanktuarium. Patrocinium to ma również kościół zakonny w Kazimierzu Biskupim (diec. włocławska) i filialny w Tucznie (parafia Bobrówko). Ponadto w grupie kościołów parafialnych znajdują się dwa wezwania drugorzędne tych Świętych. Są to kościoły w Międzyrzeczu pw. św. Jana Chrzciciela i Płonkowie pw. Maksymiliana Marii Kolbego (archidiecezja gnieźnieńska).

Cztery parafie pw. Pięciu Braci Męczenników erygowano w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX stulecia. Na lata osiemdziesiąte przypadła również budowa kościoła parafialnego w Płonkowie, poprzedni uległ w 1940 r. spaleniu. Źródła historyczne odnotowują, że w parafii tej już w XV wieku istniał kościół pw. św. Oswalda. W latach dziewięćdziesiątych wzniesiono kościół filialny pw. Pięciu Braci Męczenników w Tucznie. Powstanie nowych parafii i budowa kościołów w wymienionym okresie świadczy o postępującym procesie odradzania się kultu wspomnianych Świętych. Ma on związek z trudnym okresem zmagania narodu polskiego o wolną ojczyznę, a następnie zagospodarowaniem odzyskanej niepodległości. Na taki stan wpłynęło również zbliżające się milenium męczeństwa tych Świętych. Pięciu Braci Męczenników w przeszłości i obecnie służy za wzór wierności zasadom wiary i wynikającej z niej postawy służby na rzecz drugiego człowieka i dobra publicznego.

Z powyższego zestawienia wynika, że najwięcej kościołów z wezwaniem Pięciu Braci Męczenników (3 parafialne i 1 filialny) znajduje się na terenie naszej diecezji. Na ten stan wpływają uwarunkowania historyczne. Prawdopodobnie na terenie naszej diecezji znajdował się erem - "Zaciszna pustynia", w którym osiadło Pięciu Braci Męczenników, a następnie na tej "ziemi chrześcijańskiej w pobliżu pogan" ponieśli w listopadzie 1003 r. męczeńską śmierć. Na rozwój kultu w ostatnim półwieczu znaczący wpływ wywarł fakt, że obok Matki Bożej Cierpliwie Słuchającej, od 15 VIII 1945 r. Pierwsi Męczennicy Polski należą do patronów naszej diecezji. Tak więc wznowiony kult Świętych po zakończeniu II wojny światowej na terenie najpierw administracji, a następnie diecezji, posiada bezpośredni związek z wezwaniem kościołów i wraz ze wzrostem ich liczby podlegał stopniowemu rozwojowi.

Kościoły pw. Pierwszych Męczenników Polski w diecezji zielonogórsko-gorzowskiej

Po raz pierwszy patrocinium Pięciu Braci Męczenników, w formie co prawda drugorzędnej, nadano na terenie diecezji zielonogórsko-gorzowskiej kościołowi parafialnemu pw. św. Jana Chrzciciela w Międzyrzeczu. Uczynił to Prymas Polski kard. Stefan Wyszyński dekretem z 1 maja 1965 r., w czasie obchodów milenium chrześcijaństwa w tym mieście. Nadanie drugoplanowego wezwania wynikało ze stopniowego odradzania się kultu Pierwszych Męczenników Polski w dobie narodowego milenium w polskim Kościele, w diecezji i w samym Międzyrzeczu. Budowany obecnie kościół parafialny pw. Pierwszych Męczenników Polski w Międzyrzeczu stanowi kontynuację pielęgnowania kultu tych Świętych na terenie diecezji.

Od 1989 r. w Gorzowie funkcjonuje parafia pw. Pierwszych Męczenników Polski. Jest to pierwsza parafia w diecezji zielonogórsko-gorzowskiej z pierwszorzędnym wezwaniem tych Świętych. Rozpoczęta w 1993 r., przez ks. kan. Władysława Pawlika i wspólnotę parafialną, budowa kościoła dobiega końca, pozostaje jeszcze do wykonania wystrój świątyni. W Roku Wielkiego Jubileuszu, w dniu odpustu 13 listopada, kościół poświęcił bp diecezjalny Adam Dyczkowski. Wymienioną parafię od pamiętnego 2 czerwca 1997 r. łączymy z wizytą Papieża Jana Pawła II, który przypomniał i na nowo odkrył w naszym lokalnym, a przez to i powszechnym Kościele, wielkie dziedzictwo - przesłanie pierwszych, a zarazem najstarszych świadków wiary Jezusa Chrystusa w Polsce, tych sprzed tysiąca lat - Pierwszych Męczenników Polski i największego świadka przełomu drugiego i trzeciego tysiąclecia - Papieża Jana Pawła II.

Czwarty kościół pw. Pięciu Braci Męczenników znajduje się w parafii Bobrówko (dekanat Strzelce Krajeńskie). Jest to kościół filialny w Tucznie. Jak wynika z informacji ks. prob. Ryszarda Fido wymieniona świątynia nie została jeszcze konsekrowana. W głównym ołtarzu znajduje się płaskorzeźba przedstawiająca Pięciu Braci Męczenników z Międzyrzecza, jej wykonawca wzorował się na obrazie umieszczonym w kaplicy parafialnej w Gorzowie.

Najstarsze kościoły pw. Pięciu Braci Męczenników

Kościół w Kazimierzu Biskupim jest najstarszą świątynią na ziemiach polskich posiadającą patrocinium Pięciu Braci Męczenników. Został on ufundowany przez bp. poznańskiego Jana Lubrańskiego i jego brata Mikołaja - wojewodę poznańskiego. W 1514 r. przekazany ojcom bernardynom, należał do tego Zgromadzenia do 1898 r., a od 1926 r. pozostawał w posiadaniu Księży Misjonarzy św. Rodziny. Zespół klasztorny wraz z kościołem od chwili powstania - zgodnie z intencją fundatorów - pełnił rolę głównego ośrodka kultu Pięciu Braci Męczenników w

Polsce. W początkowym okresie istnienia klasztoru wokół patrocinium kościoła powstały pewne niejasności, funkcjonowało bowiem również wezwanie św. Jan Męczennika. Stąd władze zakonne, aby uniknąć nieporozumienia przyjęły je w formie: św. Jana Chrzciciela i Pięciu Braci Męczenników i w takiej postaci przetrwało do dnia dzisiejszego.

W Kazimierzu Biskupim znajdowało się więcej obiektów sakralnych z wezwaniem Pięciu Braci Męczenników. Jak podaje Jan Długosz za jego czasów istniało pięć samodzielnych kaplic poświęconych poszczególnym świętym. Szóstą niekonsekrowaną posiadał również w pobliskim Bienieszowie Barnaba. Jedna z nich, cmentarna kaplica z drewna pw. św. Izaaka, po kolejnych przebudowach w 1640 r., a następnie w 1783 r., zachowała się do czasów współczesnych.

W okresie nowożytnym na ziemiach polskich, mimo przeniesienia kultu Pięciu Braci Męczenników do Kazimierza Biskupiego, w niektórych regionach w powszechnej świadomości pozostała żywa tradycja łącząca Świętych z Międzyrzeczem. Świadczy o tym ufundowany w 1617 r. przez Gabryela Tęczyńskiego w Międzyrzeczu Podlaskim, w granicach parafii św. Mikołaja, kościół filialny pw. Pięciu Braci Męczenników. Pełnił on funkcję kościoła szpitalnego. Stanowił odrębną placówkę administracyjno-gospodarczą, tzw. szpital prepozyturalny z osobnym kościołem, uposażeniem w ziemię i własnym duchownym - prepozytem. Kościół po spaleniu w 1777 r. nie został już odbudowany. Powstanie tego kościoła wskazuje, że fundator oraz miejscowa społeczność łączyła Pięciu Braci Męczenników z nazwą miejscową o brzmieniu "Międzyrzecz".

Jeśli weźmie się pod uwagę wezwanie Pięciu Braci Męczenników, jako typ patrocinium-męczenników, to należy stwierdzić, że w dziejach polskiego Kościoła nie należy ono do rozpowszechnionych. Ustępuje zdecydowanie miejsca patrociniom takich męczenników, jak choćby: św. Stanisław, św. Wojciech, św. Katarzyna. Zbliżające się milenium męczeństwa Pierwszych Męczenników Polski wpłynie niewątpliwie na wzrost liczby wezwań kościołów tych Świętych, a przez to i rozwój ich kultu.