Wydarzenia sprzed 75 lat w Jedwabnem, gdy grupa polskiej ludności zamordowała z inspiracji Niemców żydowskich sąsiadów, stały się więcej niż pretekstem do rozważań na temat relacji polsko-żydowskich, postaw Polaków w czasie II wojny światowej i kondycji społeczeństwa tłamszonego przez dwa totalitarne reżimy – sowiecki i niemiecki – które chciały z Polaków zrobić niewolników. W dokumencie Włodzimierza Krygiera („A jeśli ktoś zapuka”) mówią o nich znani historycy, publicyści, ich wypowiedzi przeplatają migawki z Jedwabnego, z uroczystości rocznicowych i scenki fabularne.
Owszem - mówią Dawid Wildstein i prof. Andrzej Żbikowski – zdarzały się przypadki postaw niegodnych, mordowania Żydów, szmalcownictwa itp., ale to były wyjątki. Nie udało się Niemcom z Polaków zrobić posłusznych niewolników. Choć było takie niebezpieczeństwo: Sowieci i Niemcy wymordowali nam elity – przypomina prof. Marek Chodakiewicz. Dopóki działało polskie państwo i polska kultura – do takich ekscesów, jak w Jedwabnem – nie dochodziło. Jak zwraca uwagę Wildstein, musieli przyjść niemieccy barbarzyńcy, zniszczyć mechanizmy, które umożliwiały wcześniej wspólną, polsko-żydowską egzystencję.
Pomóż w rozwoju naszego portalu
Wielu Polaków stawało się wtedy bohaterami, gdy pomagali Żydom – ocenia prof. Jan Żaryn. Stawali przed dylematem: wpuścić ich – to narazić się na śmierć, nie wpuścić – narazić się na potępienie. - Gdyby nie faszyzm, okupacja niemiecka, to by się w Polsce nigdy nie stało – mówi Szewach Weiss.- Stodoła w Jedwabnem stała się symbolem barbarzyństwa – ale ja znam też inna stodołę. To stodoła Anny i Michała Górali, którzy ukrywali moja matkę, siostrę i mnie.
To niezłe podsumowanie, ale pada z ust Żyda, urodzonego na polskich Kresach, który nie ukrywa, że lubi Polaków. Inny pobratymiec prof. Weissa, nawet nie osławiony pseudoreportażysta Tomasz Gross miałby pewnie coś zupełnie innego do powiedzenia, co robiłoby różnicę. Cały dokument kończy symboliczna scenka fabularna, gdy dzieci - w Jedwabnem, naznaczonym, zaszczutym przez polonofobów - z rozczłonkowanych, rozbitych części składają żydowska menorę.
