Obchodzony Rok Prymasa Tysiąclecia jest okazją do pogłębionych studiów nad jego życiem i działalnością. Na łamach Ładu Bożego chcemy zatrzymać się nad symboliką herbów Prymasa Wyszyńskiego. Zagadnieniem tym zajmuje się dział pomocniczej nauki historii - heraldyki, który określa się mianem heraldyki kościelnej.

Kilka słów o herbach dostojników kościelnych

Na początku warto przybliżyć czytelnikom krótką genezę aktualnego wyglądu herbów dostojników kościelnych. Do połowy XX w. przybierały one postać herbów rodowych, a ordynariusze diecezji łączyli je również z herbami biskupstw. Już w wieku XIX w wyniku ewolucji wyobrażeń herbowych, w miejsce znaków na tarczy herbowej, zaczęły się pojawiać postacie świętych, inicjały, napisy, a nawet rozbudowane sceny z życia Kościoła. Herby w wyniku tych zmian straciły na swej czytelności. Taki stan rzeczy utrzymuje się do czasów nam współczesnych. Dzisiejsze herby biskupów rzadko zawierają elementy rodowe i składają się z wielu elementów graficznych. Zdarzają się też biskupi, którzy rezygnują z posiadania herbu.

Do XV w. herby dostojników kościelnych podobnie jak herby rycerskie były ozdabiane hełmami. Z czasem świeckie ozdoby herbu u osób duchownych zastąpione zostały insygniami władzy kościelnej w postaci: tiary, kluczy św. Piotra, krzyża procesyjnego, pastorału, infuły, kapelusza kardynalskiego, paliusza. Wskazywały one w dawnych czasach i wskazują obecnie na kościelną godność właściciela i jego miejsce w hierarchii.

Współczesne herby biskupów, do których zaliczają się herby: biskupi i prymasowski Kardynała Wyszyńskiego, są ozdabiane w sposób następujący: za tarczą herbową umieszcza się jednoramienny złoty krzyż, kapelusz zielony w przypadku biskupa i arcybiskupa, czerwony w przypadku kardynała. Prymasi i patriarchowie ozdabiają herb kapeluszem w kolorze zielonym, dalej z jego wnętrza spływa z obu stron sznur w tym samym kolorze ozdobiony chwastami (fiocci) - 6 w przypadku biskupa, 10 - arcybiskupa, 15 - kardynała, prymasa, patriarchy. Dewiza zwana także hasłem posługi umieszczona jest na wstędze tego samego koloru co tarcza herbowa i umiejscowiona jest pod nią - pisana jest dużymi literami najczęściej w języku łacińskim ( spotyka się także napisy w językach ojczystych), jeżeli biskup ma prawo używania paliusza umieszcza się go w herbie.

Herby biskupie Prymasa Wyszyńskiego

Ks. Stefan Wyszyński przyjął sakrę biskupią z rąk kard. Augusta Hlonda - Prymasa Polski 12 maja 1946 r. Współkonsekratorami byli bp Karol Radoński z Włocławka i bp Stanisław Czajka z Częstochowy. Ingres do katedry lubelskiej miał miejsce 26 maja tegoż roku. W diecezji lubelskiej bp Wyszyński pracował tylko 2 lata i 8 miesięcy.

Tarczę herbową Biskupa Lubelskiego ozdabiała ikona Matki Bożej Częstochowskiej. Po latach w Zapiskach więziennych Ksiądz Prymas wyznał: Wszystkie ważniejsze moje sprawy działy się w dzień Matki Bożej. "Zwiastowanie" biskupstwa lubelskiego miało miejsce w Poznaniu, z ust J. EM. Kardynała Hlonda - w dzień Zwiastowania Najświętszej Maryi Pannie (1946 r.). Od razu postanowiłem sobie, gdy następnego dnia składałem konsens kanoniczny, że na mojej tarczy biskupiej będzie mi przewodziła Matka Boża Jasnogórska. Dlatego wybrałem Jej miesiąc na konsekrację i ingres. Dlatego konsekracja miała miejsce na Jasnej Górze (Rywałd, 11 października 1953 r.). Jasnogórski wizerunek Maryi nie był ozdobiony koroną. Późniejszy Ksiądz Prymas sam wypowiadał się w tej kwestii w następujący sposób: "Zbyt uboga jest obecnie Polska, by jej Królowa miała chodzić w koronie". Hasłem posługi zamieszczonym na wstędze pod tarczą herbową stały się słowa: Soli Deo.

Po śmierci kard. Augusta Hlonda w październiku 1948 r. stolica prymasowska w Gnieźnie została osierocona. Papież Pius XII kolejnym arcybiskupem metropolitą gnieźnieńskim i warszawskim mianował dotychczasowego biskupa lubelskiego Stefana Wyszyńskiego. d tej pory bp Wyszyński objął obowiązki Prymasa Polski. 2 lutego odbył ingres do katedry gnieźnieńskiej, a 4 dni później do prokatedry warszawskiej.

Nowy herb prymasowski w porównaniu z herbem biskupim Ksiądza Prymasa zawierał kilka istotnych zmian. Pole tarczy herbowej zostało podzielone w rosochę. W górnej części pola znalazła się ikona Matki Bożej. Wśród zapisków Wyszyńskiego pod datą 3 lutego 1946 r., a więc w dzień po ingresie do katedry gnieźnieńskiej znajdujemy takie zdanie: Wszystkie sprawy dnia dzisiejszego oddaję w ręce Maryi Najczystszej, której Jasnogórskie Oblicze pragnę nadal nieść w mojej biskupiej pieczęci. Niech Królowa Polski pomaga w prymasowskim herbie. Bodaj się to jeszcze nie zdarzyło w dziejach prymasów. Ale czasy są tak wyjątkowe, że wszystko, co najdroższe w narodzie, ma się skupić, by sił starczyło do niełatwej drogi. Wielką dla mnie pociechą będzie ta obecność Maryi Jasnogórskiej na wszystkich drogach mojej pracy. Ksiądz Prymas później niejednokrotnie nawiązywał w wypowiedziach do tej symboliki swojego herbu: Pragnę, by Jej Oblicze widniejące na tarczy mego prymasowskiego herbu nigdy nie straciło swych radosnych świateł, by odbierało cześć należną i przez moje czyny, i przez cierpienia, i przez modlitwy (Stoczek Warmiński, 1 stycznia 1954 r.); Dziękuję Ci, Matko - Królowo, (...) żeś pozwoliła mi pracować pod tarczą Twego oblicza na moim znaku biskupim; za to, że władasz sercem moim niepodzielnie ( Komańcza, 2 lipca 1956 r.). W dwóch dolnych częściach herbu umieszczone są symbole kapituły gnieźnieńskiej - trzy lilie (prawa strona heraldyczna) i głowa św. Jan Chrzciciela na misie - patrona archikatedry warszawskiej ( lewa strona heraldyczna). Jednoramienny krzyż umieszczony w herbie biskupim zastąpił w prymasowskim krzyż dwuramienny. Hasło prymasowskiego posługiwania pozostało to samo.