W najkrótszy sposób można określić ekumenizm jako ruch czy dążenie chrześcijan do ponownego zjednoczenia Kościoła.
Kościół pierwszych wieków to Kościół niepodzielony. Już jednak wiek IV wraz z herezjami nestorianizmu oraz monofizytyzmu przyniósł pierwsze rozłamy. Odrębnie rozwijające się Kościoły Zachodni (rzymski) i Wschodni (bizantyjski) formalnie zerwały jedność kościelną w 1054 r. (Wielka Schizma), a przypieczętowała ten podział IV krucjata, która dokonała rzezi i grabieży Konstantynopola. Kościół Zachodu doznał kolejnych podziałów w wieku XVI, począwszy od wystąpienia Marcina Lutra w 1517 r., a następnie innych Reformatorów. Kolejne wieki przynosiły dalsze podziały i powstawanie kolejnych wspólnot wyrosłych z tradycji reformacyjnych. Drugie tysiąclecie chrześcijaństwa zapisało się w jego historii jako tysiąclecie podziałów.
W przeciągu wieków nie brak było również dążeń zjednoczeniowych, o czym świadczą liczne unie cząstkowe Kościołów prawosławnych i Kościoła rzymskokatolickiego - unie zawierane w oparciu o panującą ówcześnie w Kościele katolickim tzw. eklezjologię powrotu. Rozwój ruchu ekumenicznego we współczesnym rozumieniu dokonał się w ostatnim stuleciu ubiegłego milenium. Za początek nowożytnego ekumenizmu po stronie protestanckiej uważa się I Światową Konferencję Misyjną w Edynburgu (1910 r.). Ze strony Kościoła rzymskokatolickiego podejmowane były w tym czasie pojedyncze inicjatywy rozmów ekumenicznych (np. słynne rozmowy w Malines-Mechelen z anglikanami). Natomiast na szeroką skalę w erę ekumenizmu Kościół rzymskokatolicki wszedł wraz z Soborem Watykańskim II i wydanym przezeń Dekretem o Ekumenizmie (Unitatis redintegratio). Od tego czasu szeroką falą ruszyły dwustronne dialogi doktrynalne. Kościół katolicki zaangażował się w owocny dialog z Kościołami prawosławnymi, ze Wspólnotą anglikańską, z Kościołami ewangelicko-augsburskimi (luterańskimi), ewangelicko-reformowanymi (kalwińskimi), ewangelicko-metodystycznymi, starokatolickimi oraz wielu jeszcze innymi.
Trudno wyodrębniać w tym okresie posoborowym poszczególne etapy. Mówmy raczej o kamieniach milowych i gestach pojednania. Takim niewątpliwie było spotkanie papieża Pawła VI z patriarchą ekumenicznym Konstantynopola Athenagorasem i wzajemne zniesienie ekskomunik z 1054 r. (7 grudnia 1965 r.) czy ostatnio: zwrócenie przez Kościół Rzymu tzw. Ikony Kazańskiej Patriarchatowi Moskiewskiemu i relikwii św. Jana Chryzostoma i św. Grzegorza z Nazjanzu (27 listopada 2004 r.) Patriarchatowi Konstantynopolitańskiemu. Choć są to gesty symboliczne, to pokazują determinację, z jaką Papież, a z nim Kościół rzymskokatolicki, angażują się na rzecz ekumenizmu.
Wśród wielkich dokumentów ekumenicznych (po Dekrecie o Ekumenizmie) wskazać należy - po stronie Kościoła rzymskokatolickiego - na encyklikę Papieża Jana Pawła II Ut umum sint (Aby byli jedno) z 1995 r., zaś w wymiarze międzykościelnym Kartę Ekumeniczną Kościołów Europy (Charta Oecumenica) z 2001 r. Natomiast niewątpliwie największym - jak dotychczas - osiągnięciem dialogu teologicznego jest podpisanie przez katolików i luteran uzgodnienia w sprawie nauki o usprawiedliwieniu (31 października 1999 r.), tj. kwestii, która legła u podstaw Reformacji.