Naszą rzeczywistość zalewają obrazy. Triumfują we wszystkich środowiskach społecznych, na ulicach, w miejscu pracy, docierają aż do głębi serca przez prasę i ekran telewizji. Ze względu na siłę sugestii obraz może być użyty przeciw człowiekowi. Może modelować myśli, rozpalać żądze, kształtować zachowanie, a także pozbawić wolności. W naszym społeczeństwie obraz coraz bardziej zastępuje tekst. Refleksja uzależniona jest przede wszystkim od obrazu.
Nasza wolność pozwala nam kształtować świat na nasz obraz. Gdy nasza wizja jest czysta, wszystko jest czyste. Propozycją na utrzymanie czystego spojrzenia może być ikona obrazu. Jak możemy żyć w świecie napiętnowanym strachem, nienawiścią i przemocą i nie ulec zniszczeniu przez ten świat? Nietrudno stać się ofiarą rozlicznych bodźców wzrokowych, które są w naszym zasięgu.
Św. Benedykt, który wywarł wielki wpływ na duchowość Zachodu, zachęca nas przede wszystkim do słuchania, podczas gdy ojcowie bizantyjscy skupiają uwagę na wpatrywaniu się. Jest to szczególnie widoczne w życiu liturgicznym Kościoła Wschodniego. W misterium rodzącego się chrześcijaństwa wpisuje się słowo przekazywane ustnie i zapisane literami (Biblia) oraz słowo zapisane za pomocą kształtów i barw (ikona).
Chrześcijaństwo to nie tylko objawienie się Boga - Słowa, to także objawienie wizerunku Boga, cielesnego kształtu Boga Człowieka (por. L. Uspienski, Teologia ikony, Poznań 1993, s. 14). Człowiek szukający Boga zwraca się wzwyż zarówno słowem, jak i spojrzeniem. „Dążcie do tego, co w górze, nie do tego, co na ziemi” (Kol 3,2).
Czy modlisz się z zamkniętymi oczami? Ponieważ ikony są przedmiotami materialnymi, służą nam jako zaproszenie, by modląc się, mieć oczy otwarte. Mogą służyć człowiekowi jako droga do Chrystusa. Ikony z łatwością prowadzą w milczenie, które przezwycięża otaczający hałas i rozgardiasz. Jest to modlitwa, podczas której patrzy się uważnie na ikonę i pozwala przemówić Bogu. Ikona ma to do siebie, że jest cicha, działa milcząco przez samą swoją obecność (por. I. Forest, Modlitwa z ikonami, Bydgoszcz 1999, s. 584). Ikona - to okno wprowadzające w świat duchowy. Stąd zaś wynika jej szczególny język, w którym każdy znak - symbol oznacza coś więcej niż on sam.
Ikona pozostaje tajemniczym misterium. Dzięki ikonie możemy kontemplować świat, na razie dla nas niedostępny, świat, który oglądają zbawieni w niebie. Człowiek jest stopniowo modelowany przez to, co kontempluje. „My wszyscy z odsłoniętą twarzą wpatrujemy się w jasność Pańską jakby w zwierciadle; za sprawą Ducha Pańskiego, coraz bardziej jaśniejąc, upodobniamy się do Jego obrazu” (2Kor 3,18). Moc ikony, moc w modlitwie człowieka wypływa z trzech nawzajem warunkujących się elementów:

1. IKONOPIS - który tworzy ikonę w całej wierności ikonograficznym kanonom. Kanon ikonograficzny określa główne zasady dotyczące formy i treści. Św. Jan Demaceński pisze, że ikony malowali ludzie, którzy „z własnego doświadczenia znali uświęcenie i dlatego wizerunki przez nich stworzone stanowią objawienie i ukazanie tego, co ukryte”. O posłannictwie malarza ikon dowiadujemy się ze specjalnych podręczników, które utrwaliły tradycje malarstwa ikonowego Kościołów Wschodnich, a zwłaszcza Hermenei, czyli nauki sztuki malarskiej, ułożonej dla piszącego ikony. Jej fragment brzmi następująco: „Sam Władco, Boże Wszechmogący, oświeć duszę, obdarz rozumem umysł sługi Twojego i rękę jego pokieruj tak, aby w bezgrzesznym natchnieniu i prawdzie przedstawił żywot Twój, Najczystszej Maryi Panny i wszystkich Świętych na chwałę Twoją i dla upiększenia, i większej wspaniałości Świętego Kościoła Twojego”.

2. IKONA - jako określone sacrum, które objawia światło i tajemnicę. Ikona rozumiana jako święty obraz posiada zawsze odniesienie do biblijnego rozumienia terminu „obraz”, o jakim czytamy w Księdze Rodzaju: „Stworzył więc Bóg człowieka na swój obraz, na obraz Boży go stworzył: stworzył mężczyznę i niewiastę” (1,27). Stąd ikona wyeksponowuje tak mocno oblicze, a w nim szczególnie oczy, jako odbicie nieba, najbardziej duchowy element w zewnętrznej postawie człowieka.
W przekonaniu prawosławia ikona jest miejscem pełnej łaski obecności, jakby objawienia Chrystusa, a także Bogurodzicy i Świętych, przeznaczonych do modlitwy skierowanej do Niego. Prawosławny modli się do Chrystusa, jak przed samym Chrystusem.
W cudownych ikonach objawia się światu Matka Boża. Te wizerunki są znakiem Jej obecności na ziemi. Wiara taka jest wspólna dla Kościoła katolickiego i prawosławnego. Do tego, co zostało powiedziane, istotna jest wypowiedź na temat ikony Matki Bożej: „Patrzę na ikonę i mówię do siebie - oto Ona sama. Nie Jej wyobrażenie, lecz Ona sama dzięki sztuce ikony kontemplowana. Jak przez okno widzę Matkę Bożą, samą Matkę Bożą i do Niej samej zanoszę modlitwy twarzą w twarz, a nie do Jej wyobrażeń”.
Kard. Stefan Wyszyński nie używał wyrażeń „ikona” w odniesieniu do Obrazu Jasnogórskiego, jednakże sposób mówienia o tym obrazie wskazuje na podobieństwo z rozumieniem ikony w Kościele Wschodnim. W każdej wypowiedzi czy modlitwie Ksiądz Prymas odwołuje się do Maryi przez pośrednictwo znaku. Takim rozumieniem funkcji obrazu, który jest miejscem pełnej obecności, jakby zjawieniem się Bogurodzicy w czasie modlitwy do Niej skierowanej.
Jan Długosz pisze, że „spoglądających przenika szczególną pobożnością, jakbyś na żywą patrzał”.
Głębię zawartą w spotkaniu z ikoną trudno wyrazić i o niej pisać. Jest ona tak głęboka, że przerasta własny scenariusz spotkania. Reżyserem staje się Bóg: „Tę obecność należy pić jak wodę ze źródła, z pokorą, bez słów”.

3. CZŁOWIEK modlący się przed ikoną modli się do tego, kto jest przedstawiony na tej ikonie. Wchodzi na drogę piękna Boga, który wychodzi naprzeciw człowiekowi; poszukuje tego piękna, które przybliża nas do Boga, piękna, które zbawia świat.
W modlitewnym kontekście z ikoną widziano trzy zasadnicze wymiary:
a) wymiar zmysłowy: spotkanie z tym, co materialne - drzewo, deska, kształty, barwy. W ikonę muszą być zaangażowane wszystkie zmysły. Musi być miejscem świętowania, bo to jest spotkanie z naszym Oblubieńcem. Nie może być przed ikoną rzeczy rozpraszających. Ważne jest, czego dotykają nasze oczy: ikona dotyka zmysłu wzroku, który w „dobie obrazka” jest poraniony. Ikona leczy ten zmysł, wprowadza ład, pomaga widzieć dobrze. Aby doświadczyć tej obecności, która jest zobrazowana, ważne jest to, co wprowadza nas w świętowanie - światło, kadzidło (stwarza atmosferę dla zmysłów), kwiaty przed ikoną, muszą być na swoim miejscu, muszą mięć jakieś powiązanie z tym wyobrażeniem, co ikona przedstawia, inaczej mogą tylko przeszkadzać. Z ikoną trzeba pobyć, trzeba się zatrzymać, zapatrzeć. Trzeba w tej obecności pozostać i wziąć ją do serca. Ikonę maluje się na drzewie. Drzewo (coś, co wzrasta, co żyje). A pokrycie drzewa płótnem porównuje się do chusty Weroniki, do całunu (całun jest symbolem zmartwychwstania). Wszystko to tworzy od samego początku jakoś naszą modlitwę. Z poziomu doświadczenia zmysłowego (a więc tego, czego w spotkaniu z konkretną ikoną doświadczamy za pomocą zmysłów, zwłaszcza zmysłu wzroku i dotyku) przechodzi się na poziom intelektu;
b) wymiar intelektualny: rozumienie tego, co wyraża ikona, co ukazuje. Tu dokonuje się odczytywanie i wyjaśnianie symboliki całej ikony i poszczególnych elementów;
c) wymiar duchowy: dokonuje się przez adorację, kontemplację - nie drewna czy tylko widzianego obrazu, wizerunku, ale tych rzeczywistości, które dana ikona przybliża, przedstawia, tego światła Bożego, na które otwiera. Poprzez ikonę potęguje się i staje się namacalny kontakt modlącego się ze świętym i dlatego przez ikonę uczestniczymy w świętości jej pierwowzoru. Jest tam obecna łaska Ducha Świętego, który sprawia świętość tak osoby przedstawionej na ikonie, jak samej ikony. Dzięki tej łasce urzeczywistnia się relacja między wiernym (który modli się przed ikoną) a osobą świętą wyobrażoną na ikonie. Chodzi o to, aby nie zatrzymać się na wymiarze zmysłowym. Moc ikony sięga w głąb naszej duszy, szuka i znajduje upragniony kres relacji osobowej: „ja i Ty”. Jest tu pewna analogia do działania sakramentów (przez widzialne do niewidzialnego). Obraz jako zewnętrzny przestaje w pewnym momencie absorbować, a pojawia się wewnętrzne doświadczenie obecności. W przypadku ikony Maryi doświadczamy obecności Matki, opiekunki, wspomożycielki.