„Przysięgam wytrwać w wierności i wierze, zgodnie z tym, co zostało tu odczytane.
Niech mnie strzeże Pan Bóg i wszyscy Święci”.

Słowa te wypowiada każdy z rekrutów Gwardii Szwajcarskiej podczas zaprzysiężenia na watykańskim dziedzińcu św. Damazego. Ceremonia odbywa się corocznie 6 maja, w dniu największego święta papieskiego wojska. W bieżącym roku będzie to uroczystość szczególna, związana z głównymi obchodami 500-lecia Gwardii. Oficjalne obchody tej rocznicy rozpoczęły się już 22 stycznia br.
Wymienione daty mają ścisły związek z wydarzeniami sprzed pięciu wieków. Ówczesny papież Juliusz II, którego pontyfikat przypadał na lata 1503-13, sprowadził do Rzymu oddział szwajcarskiego wojska, słynącego z odwagi, lojalności i bezkompromisowości. Nie bez znaczenia był fakt, że Szwajcarzy nie byli zamieszani w rozgrywki możnych rodów włoskich. Czasy nie należały do spokojnych i Papież miał powody, aby obawiać się o swoje życie. Jego poprzednik - Pius III - był głową Kościoła tylko przez kilkanaście dni...
Na mocy Bulli papieskiej z 21 czerwca 1505 r., po długim marszu przez Alpy, 150 żołnierzy szwajcarskich pod dowództwem kapitana Kaspara von Silenona przybyło do Rzymu 22 stycznia 1506 r. Głównym zadaniem powstałej w ten sposób Gwardii Szwajcarskiej była - i jest nadal - osobista ochrona papieży. Wierność Ojcu Świętemu nowo przyjęci gwardziści ślubują na sztandar z herbem papieża Juliusza II, trzymając w górze trzy palce prawej ręki, symbolizujące Trójcę Świętą. Pełny tekst przysięgi, który nie jest w całości powtarzany przez rekrutów, zawiera fragment mówiący o obronie papieża nawet za cenę własnego życia. O tym, że nie są to czcze słowa, świadczy m.in. fakt, jaki miał miejsce 6 maja 1527 r. W czasie najazdu wojsk cesarza Karola V na Rzym, 147 spośród 189 żołnierzy Gwardii Szwajcarskiej przelało krew w obronie papieża Klemensa VII, osłaniając jego ucieczkę do Zamku Świętego Anioła.
W ciągu wieków zmieniała się liczebność tej najmniejszej i najstarszej formacji wojskowej świata (od 100 do 225 gwardzistów). Niezmienny jest jednak jej skład narodowościowy i wyznaniowy. Do papieskiego wojska przyjmowani są wyłącznie szwajcarscy katolicy o nienagannej opinii, którzy odbyli zasadniczą służbę wojskową w swoim kraju, mają co najmniej 174 cm wzrostu, wiek 19-35 lat i są kawalerami. Co roku wstępuje do armii ok. 30 nowych gwardzistów, czyli mniej więcej 10% wszystkich chętnych. Służba trwa od 2 do 25 lat. Po spełnieniu określonych warunków gwardzista może ożenić się w czasie jej trwania.
Na czele formacji stoi pułkownik, któremu podlegają oficerowie, podoficerowie i halabardnicy (wśród nich jest dwóch doboszy i członkowie orkiestry). Stopnie w wojsku papieskim nie mają związku z wcześniej zdobytymi. Gwardziści kierują się zasadami kodeksu Tapfer und Treu (Dzielny i Wierny), a regulamin Gwardii nakłada na nich wiele ograniczeń.
Żołnierze pełnią też funkcje wartownicze, porządkowe i reprezentacyjne. Dzięki charakterystycznym kolorowym strojom papieska armia jest dobrze widoczna i budzi duże zainteresowanie wśród turystów. Często powtarzana opinia, że mundury zaprojektował sam Michał Anioł, nie jest, niestety, prawdziwa. Ich XIX-wieczny twórca - jeden z dowódców armii - wzorował się na strojach renesansowych, podobnych do tych, w jakich gwardziści przybyli do Rzymu przed pięciuset laty. Mundur ważący 4 kg ma dość skomplikowany fason złożony z 265 części, a na jego uszycie w uproszczonej wersji potrzeba 32 godzin. Kolory użytych materiałów (żółty, szafirowy i czerwony) nawiązują do barw możnego rodu Madyceuszy, z którego wywodziło się kilku papieży. Uzupełnieniem munduru jest czarny beret, a w czasie wyjątkowych okazji - hełm z pióropuszem, którego kolor zależy od rodzaju uroczystości i funkcji gwardzisty. W szczególnych okolicznościach żołnierze zakładają stalowe półpancerzyki. Ich widoczne uzbrojenie - halabardy - pochodzi z XIV wieku. Gwardziści mają też inny, wygodniejszy od galowego mundur granatowy, przeznaczony do służby nocnej. Gdy sytuacja tego wymaga, pracują również w strojach cywilnych. Tradycyjne mundury noszone są jedynie na terenie Watykanu.
Zaszczytna służba w Gwardii Szwajcarskiej cieszy się powszechnym szacunkiem i uznaniem. Jej członkowie tworzą - jak powiedział Ojciec Święty Benedykt XVI podczas ubiegłorocznego Święta Gwardii - „małe wojsko wielkich ideałów”.