Jan Paweł II odwiedził katedrę pięciokrotnie: 2 czerwca 1979 r. (spotkanie z przedstawicielami archidiecezji i metropolii warszawskiej), 16 czerwca 1983 r. (Msza św.), 8 czerwca 1987 r. (spotkanie z zakonnicami klauzurowymi), 8 czerwca 1991 r. (nabożeństwo dziękczynne za Konstytucję 3 Maja) i 11 czerwca 1999 r. (zamknięcie II Synodu Plenarnego Kościoła w Polsce). Szczególnie pamiętna była wizyta z 1983 r., kiedy Jan Paweł II był w katedrze pierwszy raz po śmierci Prymasa Tysiąclecia. Mówił wtedy: „Staję przy ołtarzu archikatedry św. Jana, aby pierwszą Mszę św. na polskiej ziemi odprawić za duszę śp. Stefana Kardynała. Dziękuję Bożej Opatrzności za to, że w trudnym okresie naszych dziejów, po drugiej wojnie światowej, na przełomie pierwszego i drugiego tysiąclecia, dała nam tego Prymasa, tego męża Bożego, tego miłośnika Jasnogórskiej Bogarodzicy, tego nieustraszonego sługę Kościoła i Ojczyzny”.
Katedra jest jednym z najstarszych kościołów w Warszawie. Została prawie doszczętnie zniszczona w czasie Powstania Warszawskiego. „Ta, w której obecnie się znajdujemy, jest całkowicie nową budowlą. I jest też znakiem nowego życia polskiego i katolickiego, które w niej znajduje swoje centrum. Jest znakiem tego Chrystusa, który kiedyś powiedział: «Zburzcie tę świątynię, a Ja w trzech dniach wzniosę ją na nowo»” - powiedział Jan Paweł II podczas swojej pierwszej pielgrzymki w 1979 r.

W latach 1402-06 kolegiata, od 1797 r. katedra, od 1818 r. archikatedra, a od 1960 r. bazylika mniejsza. Stanowi jedno z najważniejszych miejsc kultury i tradycji narodowej Polski. W jej murach wygłaszał kazania ks. Piotr Skarga, Władysław IV Waza zaprzysiągł pacta conventa, tu miały miejsce śluby, koronacje trzech władców Polski, pogrzeby wielu osobistości oraz została zaprzysiężona Konstytucja 3 Maja. Do dziś odbywają się w niej ważne uroczystości narodowe. Archikatedra jest także miejscem międzynarodowych koncertów organowych.
Pierwszą świątynią w tym miejscu była wybudowana na przełomie XIII i XIV wieku drewniana kaplica zamkowa, która w 1339 r. stała się kościołem parafialnym miasta (w 1390 r. staraniem księcia Janusza I Mazowieckiego powstała tu budowla murowana), a także miejscem pochówku książąt mazowieckich. W 1406 r. kościół farny stał się kolegiatą (kapituła przybyła z Czerska), w 1791 r. kolegiata otrzymała tytuł katedry (stanowisko biskupa warszawskiego utworzono dopiero w 1797 r.), a w 1818 r. stała się archikatedrą. W 1960 r. kościół otrzymał tytuł bazyliki. Świątynia została zniszczona przez Niemców w 1944 r. i ponownie odbudowana w latach 1948-56. Przy odbudowie wzorowano się na planach pierwotnego kościoła z XIV wieku.
W archikatedrze znajdują się grobowce książąt mazowieckich i arcybiskupów warszawskich. Spoczywają tu szczątki m.in. prymasa Polski Augusta Hlonda, Stefana Wyszyńskiego, Henryka Sienkiewicza, króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, pierwszego prezydenta II Rzeczypospolitej Polskiej Gabriela Narutowicza.

(as)