W ubiegłym roku minęła 80. rocznica odzyskania niepodległości przez Polskę - wydarzenia uznawanego za najważniejsze w naszej historii XX w. Dziś nikt nie ma wątpliwości, że 11 listopada jest symbolem odrodzenia polskiej państwowości. Pokolenie Polaków, które było świadkiem tego wydarzenia, długo jednak nie było jednoznacznie do tej daty przekonane, a regulacja prawna w sprawie Święta Niepodległości nastąpiła dopiero u schyłku Drugiej Rzeczypospolitej - w 1937 r.

Jesienne dni 1918 r. były dla współczesnych okresem radosnego entuzjazmu. Powszechnie cieszono się z odradzania się własnego, niepodległego państwa. Powstawały władze polskie i formowały się oddziały wojska polskiego. Na frontony budynków państwowych wracały orły białe i barwy narodowe. Działo się tak w prawie całym byłym Królestwie Polskim, w zachodniej Galicji i na Śląsku Cieszyńskim. Pozostałe ziemie polskie miały poczuć smak wolności dopiero w latach następnych. Różny czas wyzwalania poszczególnych dzielnic Polski, a także polityczne orientacje Polaków rzutowały na różnorodność widzenia historycznej daty odzyskania niepodległości. Odrodzenie państwa polskiego niemała część współczesnych datowała na październik 1918 r. Wiązała je z wydanym 7 października tego roku orędziem Rady Regencyjnej, ogłaszającym zjednoczenie wszystkich ziem polskich w przyszłym niepodległym państwie. Zapowiadało ono powołanie rządu oraz zwołanie sejmu wybranego na zasadach demokratycznych. Kontynuacją tych działań było przejęcie przez Radę Regencyjną władzy nad wojskiem polskim, które po "kryzysie przysięgowym" i rozłamie w Legionach pozostało u boku austriackiego sojusznika. Pod auspicjami regentów: arcybiskupa Aleksandra Kakowskiego, Józefa Ostrowskiego i Zdzisława Lubomirskiego tworzyły się zręby polskiej państwowości. Na doniosłość tych poczynań wskazywał m.in. wybitny historyk Michał Bobrzyński w dziele Wskrzeszenie państwa polskiego. Sympatycy Józefa Piłsudskiego wskazywali natomiast na dzień 10 listopada 1918 r. i powrót Komendanta z niewoli niemieckiej do Warszawy. Opromieniony sławą Piłsudski był już wówczas postacią niemal legendarną. Jego obecność zaktywizowała mieszkańców części byłego Królestwa Polskiego do zrzucenia okupacji niemieckiej. Nastąpiło to 11 listopada 1918 r. i zbiegło się z zakończeniem I wojny światowej, podpisanym w CompieOgne rozejmem między przedstawicielami Niemiec i Francji, występującej w imieniu zwycięskiej Ententy. Piłsudski w tym dniu otrzymał z rąk Rady Regencyjnej władzę zwierzchnią nad wojskiem polskim. Również w granicach byłego Królestwa, w Lublinie, powstał 7 listopada 1918 r. Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej z premierem Ignacym Daszyńskim. Rangę tej daty akcentowały szczególnie PPS i PSL "Wyzwolenie".
Na obszarze byłego zaboru austriackiego, w Krakowie, 28 listopada 1918 r. powołano Polską Komisję Likwidacyjną, a 30 listopada 1918 r. skapitulowało dowództwo wojsk austriackich w zachodniej Galicji. W niepodległej Polsce oficjalnym świętem narodowym - utrwalonym już w patriotyczno-religijnej tradycji w czasach zaborów - był 3 Maja. Wprowadzono je uchwałą Sejmu Ustawodawczego z 29 kwietnia 1919 r. Propozycja świętowania 11 listopada jako rocznicy wyzwolenia Polski pojawiła się po raz pierwszy w październiku 1919 r., kiedy to Ministerstwo Spraw Wojskowych przesłało do Prezydium Rady Ministrów projekt ustawy o święcie narodowym wyzwolenia Polski. W uzasadnieniu projektu pisano, że na dzień 11 listopada przypada rocznica odparcia najazdu ze stolicy i poważnej części ziem Rzeczypospolitej, jak też objęcie zwierzchniej władzy wojskowej przez Naczelnika Państwa. Dyskusja nad tym projektem odbyła się 1 listopada 1919 r. z rezultatem negatywnym. Przeważył w Radzie Ministrów pogląd, iż ustalenie drugiego, obok 3 Maja, święta państwowego jest przedwczesne i trudne do zaakceptowania przez całość ziem polskich. Trwała przecież wojna z Sowietami, a granica z Niemcami nie została jeszcze wytyczona. W obliczu wielkich zadań, przed jakimi stanęli Polacy w 1919 i 1920 r., sprawa Święta Niepodległości musiała odejść na plan dalszy. Tuż po zakończeniu wojen o granice zarysował się spór między piłsudczykami a obozem Narodowej Demokracji w sprawie zasług dla niepodległości. Chwalebna przeszłość miała być swoistą legitymizacją sprawowanej władzy w państwie. W 1921 r. z inicjatywy piłsudczyków ustanowiony został order Polonia Restituta. To bardzo prestiżowe odznaczenie nadawane było za szczególne zasługi dla państwa i społeczeństwa 2 razy w roku - 3 maja i 11 listopada. Świętem orderu od razu uznano tę ostatnią datę jako rocznicę odrodzenia Polski. Spór między piłsudczykami i endecją zaostrzył się po zamachu majowym w 1926 r., gdy obóz rządzący stopniowo eliminował nurt narodowo-demokratyczny z propagowanego przez siebie obrazu przeszłości Polski. W opozycji do niej pozostawała publicystyka i historiografia, która podnosiła zasługi Romana Dmowskiego. W 1928 r., ustanowiono Medal Dziesięciolecia Odzyskania Niepodległości, honorujący wierną służbę państwową od 11 listopada 1918 r. do 11 listopada 1928 r., przesądzając tym samym kwestię symbolicznej daty odzyskania niepodległości. Przekonanie o nadrzędności daty 11 listopada poczęło utrwalać się w społeczeństwie polskim od chwili obchodów 10. rocznicy niepodległości. Począwszy od 1928 r., w dniu 11 listopada organizowano parady wojskowe na Polu Mokotowskim w Warszawie z udziałem najwyższych władz państwowych, które nadawały wyjątkowy charakter tym rocznicowym obchodom. Regulacja prawna w sprawie święta państwowego nastąpiła dopiero u schyłku Drugiej Rzeczypospolitej, mocą ustawy z 23 kwietnia 1937 r. Jej artykuł 1. głosił, że "Dzień 11 listopada, jako rocznica odzyskania przez Naród Polski niepodległego bytu państwowego i jako dzień po wsze czasy związany z imieniem Józefa Piłsudskiego, zwycięskiego Wodza Narodu w walkach o wolność Ojczyzny - jest uroczystym Świętem Niepodległości". Utrwalenie się tradycji święta 11 listopada w świadomości ogółu Polaków nastąpiło ostatecznie dopiero w czasach II wojny światowej i czasach PRL-u, kiedy to świętowanie tej daty zostało zakazane przez niemieckiego i radzieckiego okupanta. Dzień 11 listopada 1918 r. stopniowo urastał w świadomości zniewolonego narodu do rangi symbolu wolnej i suwerennej Ojczyzny.

Prośba Kapelana Pomordowanych na Wschodzie

Dzień Wszystkich Świętych i cały listopad - to czas specjalnej modlitwy, dzień zadumy, dzień łączności w tajemnicy ŚWIĘTYCH OBCOWANIA - z naszymi Najdroższymi, którzy są już w ramionach u Boga. Listopad - to miesiąc specjalny, w którym Kościół pielgrzymujący na ziemi łączy się z Kościołem triumfującym w niebie. Modlimy się za zmarłych i odnawiamy świadomość więzi z Nimi. Dla nas, dotkniętych Golgotą Wschodu, modlitwa jest jedynym sposobem okazania wierności naszym Najbliższym. Nie możemy pojechać na ich groby, nie możemy położyć kwiatów, ani zapalić światła. Często nawet nie wiemy, w jakie doły śmierci zostały wrzucone ich ciała. Jako kapelan Pomordowanych proszę Was o więź najserdeczniejszą w tym czasie. 1 i 2 listopada zawsze modlę się się na Jasnej Górze, aby przy Ołtarzu Ojczyzny zanurzyć w modlitwę Was Wszystkich i tych, których nasze serca przywołują, szczególnie tych, którzy swoje życie oddali za Polskę. Pomóżcie mi, abyśmy nikogo nie pominęli. W niedzielę 7 listopada o godz. 12.30 w naszym sanktuarium modlitwy - w kościele św. Karola Boromeusza na Powązkach w Warszawie dopełnimy tę naszą wielką modlitwę. Uczynimy to w szczególnej więzi z zamordowanym ks. Stefanem Niedzielakiem - pierwszym Kapelanem Rodzin Katyńskich.

Ks. Zdzisław Peszkowski

Kapelan Rodzin Katyńskich
Kapelan Pomordowanych na Wschodzie