Minął listopad, miesiąc, w którym zawsze ożywa w nas pamięć o zmarłych. Częściej też bywamy na cmentarzach, by złożyć kwiaty, zapalić znicz na grobach naszych bliskich.
Dbałość o wszystkie groby, a zwłaszcza o zabytkowe, winna stać się dla nas obowiązkiem sumienia. Za punkt honoru wypada przyjąć staranie, by żaden nagrobek nie uległ zniszczeniu, by wygląd naszego cmentarza był przykładem dla innych. Cmentarz, jego wygląd, jest poniekąd świadectwem naszej wiary, naszej modlitewnej pamięci o zmarłych.
Warto więc przy tej okazji przypomnieć podstawowe wskazania dotyczące opieki nad cmentarzami, wydane w 1987 r. przez Komisję Episkopatu Polski ds. Sztuki Kościelnej w dokumencie: Ochrona cmentarzy.
Kościół zawsze uważał cmentarze, groby i miejsca pochówku za miejsca święte. W trosce o ich świętość i nietykalność zalecił szczególną dbałość o ich zewnętrzny wygląd oraz otaczanie ich czcią i pamięcią. Pietyzm ten w chrześcijaństwie ma swój własny wyraz, zasadność i formę. Cmentarze, grobowce i poszczególne mogiły są świadectwem wiary w życie pozagrobowe oraz wyrazem szacunku dla zmarłych.
Niejednokrotnie cmentarze, jak i poszczególne groby powstały w wyniku dziejowych wydarzeń. Dziś są ich historycznymi pamiątkami i świadectwami. Cmentarze, jako zespoły nagrobków, rzeźb, epitafiów, symboli, napisów nagrobnych itp., pozostają niewyczerpanym źródłem wiedzy o minionym życiu pojedynczych ludzi i całych zbiorowości ludzkich. Stają się odzwierciedleniem życia religijnego parafii i powszechnie dostępną kroniką jej dziejów. Są także wyrazem i świadectwem kultury regionu oraz całego narodu.
Urządzenie i użytkowanie cmentarzy parafialnych winno odbywać się z zachowaniem przepisów kościelnych i państwowych.
Cmentarze i mogiły, jako miejsca święte, a nierzadko jako zespoły zabytkowe i historyczne, podlegają w zakresie ochrony Normom postępowania w sprawach sztuki kościelnej, wydanym przez Konferencję Episkopatu Polski 25 stycznia 1973 r., oraz państwowej ustawie o ochronie dóbr kultury i o muzeach z dnia 15 lutego 1962 r. Należy otaczać je specjalną troską. Wymagają szczególnego szacunku, którego poczucie trzeba w sobie budzić.
W trosce o zachowanie ich sakralności i nietykalności należy dokładać wszelkich starań, by nie uległy bezpowrotnemu zniszczeniu przez utratę właścicieli lub opiekunów, przez źle pojęte prace modernizacyjne oraz przez brak stałej opieki, zwłaszcza nad grobami opuszczonymi, a także przez działanie czasu i brak należytej konserwacji. Stare, zwłaszcza zabytkowe i historyczne nagrobki, także nagrobki ludzi związanych z dziejami parafii, regionu lub kraju, choćby nie były zabytkami, oraz stare partie cmentarzy wraz z ogrodzeniami, alejami, drzewostanem i innymi obiektami cmentarnymi winny być otoczone opieką konserwatorską, a następnie parafialną opieką społeczną.
Nagrobki oraz całe kwatery o szczególnej wartości historycznej i artystycznej nie mogą w żadnym przypadku podlegać likwidacji. Należy je zachowywać, a uszkodzone zabezpieczyć przed dalszym niszczeniem, poddać fachowej konserwacji i otoczyć opieką. Likwidowanie i rozbieranie starych, zabytkowych grobowców oraz wykorzystywanie ich elementów i detali, jak: płyty, krzyże, tablice itp., do budowy nowych jest niedopuszczalne i nieetyczne.
Bardzo pomocna jest dokumentacja, dlatego wymagane jest wykonanie inwentaryzacji fotograficznej i rysunkowej zabytków cmentarnych, z uwzględnieniem napisów nagrobnych. Jeden egzemplarz tego dokumentu przechowuje się w archiwum diecezjalnym, a drugi w archiwum parafialnym.
Kościół poleca też dbałość o zachowanie cmentarzy, nagrobków zabytkowych i historycznych innych wyznań czy narodowości, by były świadectwem chrześcijańskiego szacunku dla każdego człowieka, tolerancji i braterstwa. Ich zachowanie może budować porozumienie międzyludzkie i międzynarodowe oraz inspirować ochronę polskich cmentarzy poza granicami kraju. Wszelkie poczynania zmierzające do likwidacji tych obiektów należy uznać za sprzeczne ze sprawiedliwością i duchem chrześcijańskim.
Nowe grobowce i nagrobki winny być budowane z trwałego materiału (należy unikać lastryka) i powinny odpowiadać stylowi epoki i jej estetyce, harmonizować z nagrobkami zabytkowymi. Nowych pochówków i nagrobków nie powinno się dopuszczać w kwaterach o szczególnych walorach zabytkowych i estetycznych.
Prowadzenie prac modernizacyjnych lub innych na starych cmentarzach oraz planowanie zmian nie może prowadzić do pozbawienia ich charakteru sakralnego, historycznego i estetycznego. Wszelkie inwestycje na cmentarzu, mające charakter zasadniczy, jako zmiany układu przestrzennego alei, kwater, drzewostanu, budowa ogrodzeń, kaplic, pomników, grobowców itp., winny być zaprojektowane przez ludzi kompetentnych i znawców przedmiotu, uwzględniających region, a projekty powinny być przedstawione kościelnej Radzie ds. Kultury i Ochrony Dziedzictwa Kulturalnego oraz realizowane dopiero po uzyskaniu zatwierdzenia.
Cmentarze parafialne sprzyjają bowiem pogłębianiu wiary, wzajemnej miłości i pojednaniu. Pełnią tę funkcję, gdy stają się miejscami częstszej modlitwy całej wspólnoty parafialnej w ciągu roku, niezależnie od pogrzebów. Wspólna modlitwa za zmarłych na zadbanym cmentarzu włącza umarłych do świadomości żywych, służy utrwalaniu pamięci i tożsamości narodowej.
Autor artykułu jest konserwatorem dzieł sztuki.