Z wystawy "Orzeł i Trzy Korony" na Zamku Królewskim w Warszawie ( czynnej do 7 lipca br.) wyszedłem co najmniej zdziwiony. Tematem wystawy ma być "sąsiedztwo polsko-szwedzkie nad Bałtykiem" (XVI-XVIII wiek). Przyznaję, wystawa jest piękna i prezentuje wiele cennych dzieł sztuki, tuszuje natomiast nasze odczucie prawdy historycznej.
Stosunki polsko-szwedzkie w prezentowanej epoce były wyjątkowo dramatyczne, natomiast na wystawie wojny szwedzkie pokazane zostały jedynie w sposób śladowy i niejasny dla widza w Sali Senatorskiej, i to w atmosferze pozbawionej akcentów dramatyzmu. A przecież to on właśnie był prawdą historii. Kolczuga Jana Kazimierza, chorągiew szwedzka zdobyta przez Czarnieckiego, parę portretów władców i wodzów oraz rysunków Dahlbergha, chorągwie zrabowane przez Szwedów - to zbyt mało, by przemówiło do naszej wyobraźni. I do tego pominięcie obrony Jasnej Góry!
Potop szwedzki, poprzedzony wojnami o hegemonię Szwecji nad południowym Bałtykiem (np. Kircholm), był jedną z największych katastrof w dziejach Polski. Z bardzo wielu zamków i pałaców zostały na zawsze ruiny i zgliszcza - częsty temat w grafice polskiej aż po koniec XIX wieku. Kościoły odbudowywano. Sami Szwedzi w rysunkach i grafikach (Dahlbergh, Puffendorf) zostawili wyjątkowo szczegółową dokumentację bitew i widoków. Zginęło wtedy ok. 35% ludności Polski. Równie straszliwą katastrofą była wojna północna w początkach XVIII wieku, która w olbrzymim stopniu zniszczyła zwłaszcza miasta polskie ( wiele z nich nie podniosło się już nigdy). Wojna ta nazywana była drugim potopem. Tymczasem wystawa została "wyczyszczona" z aspektów wojennych, w każdym razie w wyraźnie odczuwalnym stopniu. W imię czego?
Wystawa koncentruje się na genealogiach ostatnich Jagiellonów i Wazów - na wzajemnych związkach dynastycznych. Zygmunt III Waza był po matce Katarzynie Jagiellonem, a synem Jana III Wazy. Przez siedem lat był jednocześnie królem Szwecji. Fakt ten był w polskiej gałęzi Wazów ciągłym pretekstem do roszczeń, które historia konfrontowała ze stałym szwedzkim imperializmem.
Wystawa ukazuje cenne zabytki zarówno ze zbiorów szwedzkich, jak i polskich. Polonika znajdujące się w Szwecji pochodzą w dużym stopniu z grabieży wojennych. Wystawę otwiera przepięknej roboty norymberskiej zbroja paradna Zygmunta Augusta (dla człowieka i konia), ofiarowana przez Annę Jagiellonkę swej siostrze Katarzynie jako dar ślubny, szczególnie cenny. Niezwykłym zabytkiem jest tzw. Rolka Sztokholmska, zrabowana z Polski w czasie potopu. Był to pas wielometrowej długości, zwrócony Polsce w 1974 r. dla odbudowywanego Zamku i tu barbarzyńsko pocięty na części. Jest to malarskie przedstawienie ceremonialnego scenariusza wjazdu orszaku ślubnego Zygmunta III i Katarzyny Austriaczki do Krakowa w 1605 r.
Wśród eksponatów wystawy dominują portrety królów szwedzkich i polskich, często znakomitego pędzla, a także arcydzieła sztuki zdobniczej.
Jest tu spora ilość znakomitego złotnictwa, które bardzo podoba się publiczności i odciąga uwagę od innych spraw. Jest też wiele chorągwi zrabowanych w Polsce, zarówno wojskowych, jak i kościelnych, cechowych i miejskich. Militariów jest, niestety, mało, lecz są one wysokiej klasy; jest trochę husarszczyzny. Są też dokumenty.
Smutnym dowodem stanu świadomości historycznej Polaków jest fakt (o którym słyszałem od przewodników), że wystawa bardzo się podoba i nikt nie zgłaszał zastrzeżeń, o których pisałem. A przecież wystawę można odebrać jako swego rodzaju manipulację działającą na świadomość i podświadomość odbiorców w celu zatarcia pamięci ogromu krzywd odniesionych przez Polaków od Szwedów.