Niedawno pisaliśmy o tym, że pracodawca ma prawo wypowiedzieć pracownikowi dotychczasowe warunki pracy i płacy, czyli wręczyć mu tzw. wypowiedzenie zmieniające. Czasami pracodawcy nadużywają tego prawa. Chcąc uniknąć wypłacenia odpraw pracownikom, których chcą zwolnić, a musieliby to uczynić w ramach zwolnień grupowych, uciekają się do wypowiedzenia zmieniającego, bo wiedzą, że pracownik nie przyjmie nowych, niekorzystnych warunków. Gdyby pracodawca zamiast takiego wypowiedzenia (zmieniającego) zdecydowanie rozwiązał stosunek pracy z przyczyn ekonomicznych, czyli leżących po stronie pracodawcy, musiałby zwalnianym pracownikom wypłacić odprawy pieniężne. I tu dotykamy problemu zwolnień grupowych.
Przepisy o zwolnieniach grupowych dotyczą pracodawcy, który zatrudnia co najmniej 20 pracowników. Oznacza to, że w zakładach pracy, gdzie pracowników jest mniej, pracodawca nie musi konsultować zamiaru dokonania zwolnień z zakładowymi organizacjami (np. związkami zawodowymi), nie zawiera porozumień w tej sprawie, nie wydaje regulaminu zwolnień grupowych, nie ma też obowiązku zawiadamiania na piśmie powiatowego urzędu pracy. Takiego pracodawcę nie obowiązuje ustawa o zwolnieniach grupowych, ale przepisy kodeksu pracy. Liczbę pracowników zatrudnionych w danym zakładzie ustala się, biorąc pod uwagę wszystkie osoby zatrudnione na podstawie umowy o pracę - bez względu na wymiar czasu pracy.
Umowa o pracę może być rozwiązana w ramach zwolnienia grupowego tylko z inicjatywy pracodawcy. Do rozwiązania stosunku pracy może też dojść na mocy porozumienia stron (pracownika z pracodawcą).
Przyczyna wypowiedzenia (a także zawarcia porozumienia) nie może dotyczyć pracownika, a zatem jego wydajności, kompetencji itp. Najczęściej są to kłopoty finansowe pracodawcy, reorganizacja zakładu czy zmiana branży.
Pracodawca powinien więc, w piśmie wypowiadającym umowę o pracę, podać przyczynę zwolnienia, np. likwidacja stanowiska, reorganizacja działu, likwidacja działu... Przyczyna zwolnienia może też mieć swoje źródło poza zakładem, np. zmiana stanu prawnego.
Zwolnienie ma charakter grupowy, jeżeli przewidziana przepisami liczba pracowników zostanie zwolniona w terminie do 30 dni, a zatem tryb zwolnień grupowych zostanie spełniony, jeżeli pracodawca, który zatrudnia co najmniej 20 pracowników, zwolni co najmniej 10 w ciągu 30 dni. Jeżeli zatrudnia do 100 pracowników - musi to być co najmniej 10 proc. załogi, jeżeli zatrudnia do 299 pracowników - musi zwolnić co najmniej 30 pracowników. Jeżeli zatrudnia 300 pracowników i więcej, jest zobowiązany skonsultować zamiar przeprowadzenia zwolnienia z zakładowymi organizacjami, które działają w jego zakładzie. Konsultacje mogą trwać do 20 dni, a ich celem jest zawarcie porozumienia dotyczącego zwolnień. Jeżeli z jakichś powodów do porozumienia nie dojdzie, pracodawca zasadę zwolnień grupowych ustala w regulaminie.
Pracownikowi, z którym zostanie rozwiązany stosunek pracy w ramach grupowego zwolnienia, przysługuje odprawa pieniężna w wysokości: miesięcznego wynagrodzenia, jeżeli był zatrudniony u danego pracodawcy krócej niż 2 lata; 2-miesięcznego wynagrodzenia przy zatrudnieniu od 2 do 8 lat; 3-miesięcznego wynagrodzenia, jeżeli był zatrudniony ponad 8 lat. Odprawy nie dostaną osoby wykonujące pracę na podstawie umowy zlecenia, umowy o dzieło, umowy agencyjnej. Z tzw. chałupnikami, czyli osobami wykonującymi pracę nakładczą, sprawa wygląda nieco inaczej.
Jeżeli zakład jest w stanie upadłości, likwidacji lub ogranicza system pracy, odprawa przysługuje i wynosi wówczas: jednomiesięczne wynagrodzenie - jeżeli łączny okres pracy wynosi mniej niż 10 lat; 2-miesięczne wynagrodzenie - jeżeli łączny okres pracy wynosi ponad 10 lat, ale mniej niż 20 lat; 3-miesięczne wynagrodzenie - jeżeli łączny okres pracy wynosi 20 lat i więcej. Pamiętajmy, że wysokość odprawy należnej chałupnikom jest związana z ich ogólnym stażem pracy, a nie stażem u danego pracodawcy, jak to ma miejsce w przypadku pracowników.
Przepisów ustawy o zwolnieniach grupowych nie stosuje się do pracowników zatrudnionych na podstawie mianowania. Dotyczy to niektórych pracowników służby cywilnej, administracji państwowej, pracowników samorządowych, nauczycieli. Nie oznacza to jednak, że zwolnieni nie mają prawa do odpraw. Sprawę tę regulują odrębne przepisy.
Nie każdemu pracownikowi pracodawca może definitywnie wypowiedzieć stosunek pracy. Do pracowników, których nie można zwolnić z tytułu zwolnień grupowych, należą:

(E)