Jasna Góra - jedno z najbardziej znanych na świecie miejsc kultu religijnego, związanego z Cudownym Obrazem Matki Bożej Częstochowskiej, stanowiła również przez wieki prężny ośrodek kulturalny. Szczególnie po okresie wojen polsko-szwedzkich Klasztor Jasnogórski stał się swego rodzaju narodowym sanktuarium, a zarazem miejscem krzyżowania się rozmaitych wpływów, kierunków i prądów kulturalnych, przynoszonych tu wraz z rozwojem kultu. Przed ponad półwieczem, w 1952 r., jeden z najwybitniejszych polskich filozofów ubiegłego stulecia - Władysław Tatarkiewicz w zachowanym w jasnogórskim archiwum maszynopisie, zatytułowanym „Sztuka na Jasnej Górze”, pisał: „pomysły artystyczne nie rodziły się na Jasnej Górze, ale gdy się gdzie indziej w Polsce narodziły, przyjęły, udoskonaliły, to przynoszono je na Jasną Górę”.

Początki kapeli jasnogórskiej

Odzwierciedleniem tego stanu rzeczy w muzyce jest chociażby duża ilość kompozycji twórców nie tylko polskich (jak np. G.G. Gorczyckiego, W. Dankowskiego, J. Elsnera, J. Engela, J. Gołąbka, W. Raszka czy J. Zeidlera), ale też obcych, i to nawet tej miary, co J. Haydn, W. A. Mozart czy L.van Beethoven. Pomimo tego, przytoczone słowa Tatarkiewicza nie oddają w pełni obrazu kultury muzycznej Klasztoru Jasnogórskiego Ojców Paulinów, który był przecież także znaczącym ośrodkiem twórczym. Należy podkreślić, iż działająca tu ponad trzy wieki (od końca XVI do początków XX stulecia) wokalno-instrumentalna kapela, będąca przedmiotem nieustannej troski władz zakonnych, należała do największych i najznakomitszych tego rodzaju zespołów muzycznych w Polsce. W jej skład wchodzili zarówno zakonnicy, jak i muzycy świeccy. Zespół składał się zazwyczaj z ok. 20 muzyków, kształconych na miejscu lub przyjmowanych z innych ośrodków muzycznych (m.in. Kielc, Krakowa, Leszna, Łaska, Łowicza, Warszawy, Wrocławia, Eisenstadt, Pragi, Drezna). Kapeliści występowali w czasie Prymarii, Sumy i Nieszporów w dni świąteczne i niedziele, codziennie wykonywali intrady podczas odsłaniania i zasłaniania Obrazu, a na wieży rano i wieczorem (od maja do września) grali pieśni maryjne. Przed Wotywą, Sumą i Nieszporami w dni uroczyste kapela grywała w XVIII i XIX wieku symfonie oraz koncerty, a w drugiej połowie XIX wieku nawet uwertury operowe. Przy okazji różnych uroczystości muzycy grali również w refektarzu zakonnym, także podczas dysput filozoficznych i dogmatycznych.
Do XVIII wieku dyrygentami zespołu, zwanymi najczęściej: magister capellae, prefectus capellae czy regens chori figurali, byli wyłącznie muzycy zakonni, w XVIII wieku również muzycy świeccy, natomiast od lat 20. XIX stulecia wyłącznie muzycy świeccy. Podobnie zresztą kształtowały się te proporcje, jeżeli chodzi o skład całego zespołu wokalno-instrumentalnego. Na podstawie gruntownych badań prof. Pawła Podejki wiemy, że na ogólną liczbę prawie 600 zidentyfikowanych muzyków kapeli jasnogórskiej ok. 150 było zakonnikami, natomiast na ogólną liczbę ponad 40 kompozytorów jasnogórskich co najmniej 12 było paulinami.

Muzykalia jasnogórskie

Okres szczególnej świetności jasnogórska kapela przeżywała w XVIII stuleciu. Kompozytorzy jasnogórscy byli autorami przeważającej części ówczesnego repertuaru. Dodajmy, repertuaru bogatego i urozmaiconego, niemającego odpowiednika w innych klasztornych ośrodkach muzycznych na terenie kraju. Warto zatem przywołać przynajmniej nazwiska kompozytorów związanych ze środowiskiem kapeli jasnogórskiej w XVIII wieku i w pierwszej połowie XIX stulecia. Byli to (w kolejności chronologicznej): o. Jakub Holtzmajer, Wojciech Żurkowski, Wincenty Maxylewicz, o. Michał Polakowski, Jan Ruta, Jacek Mrozowski, Fryderyk Milfert, o. Eryk Brikner, Józef Kobierkowicz, Józef Kraus, Wawrzyniec Neumann, Marcin Józef Żebrowski, Franciszek Perneckher, Wawrzyniec Piech, Tadeusz Statkowski, Ignacy Rygall, Franciszek Kottritsch, br. Zachariasz Gelita, Michał Orłowski, Józef Daubeck, Ludwik Maader, Jan Fleming, Filip Gottschalk, Dominik Nun, Ignacy Kasprzykowski, o. Cyryl Göetz-Gieczyński, Karol Fertner. Już ta bardzo ogólna charakterystyka kapeli jasnogórskiej wyraźnie pokazuje, że kultura muzyczna omawianego ośrodka była ważnym elementem kultu religijnego i odgrywała istotną rolę w życiu klasztoru. Fakt ten wymownie potwierdzają ponadto zachowane archiwalia, gromadzone przez kilka stuleci - ponad 2 tys. rękopisów oraz ponad 300 druków, co daje w sumie ok. 3 tys. różnorodnych kompozycji. Jest to zatem najliczniejszy w Polsce, a zarazem jeden z liczniejszych w Europie zbiór muzykaliów. Szczególna ich wartość polega przede wszystkim na tym, iż zawierają one, jak wyżej wspomniano, dzieła nie tylko twórców miejscowych, ale i innych kompozytorów polskich, a także obcych. Dzięki temu doskonale odzwierciedlają ówczesny repertuar kapel kościelnych.

Stowarzyszenie „Kapela Jasnogórska”

Od 2003 r. klasztor Paulinów na Jasnej Górze, przy pomocy prężnie działającego Stowarzyszenia „Kapela Jasnogórska” oraz powołanego przez władze klasztoru Zespołu Naukowo-Redakcyjnego Jasnogórskich Muzykaliów, przywraca do życia zachowane w rękopisach dzieła, świadczące o bogatym dziedzictwie muzycznym omawianego ośrodka. Organizowane są koncerty (głównie w Bazylice Jasnogórskiej, ale też w innych miastach: Kraków, Łódź, Opole, Warszawa) i sesje naukowe, realizowane nagrania w formie płyt CD, publikowane wydawnictwa nutowe. Spiritus movens tego niezwykle cennego przedsięwzięcia jest o. Nikodem Kilnar, paulin, faktyczny director musicae jasnogórskiego klasztoru, oraz obecny prezes Stowarzyszenia „Kapela Jasnogórska”. Opiekę merytoryczną nad projektem sprawuje wspomniany wyżej Zespół Naukowo-Redakcyjny Jasnogórskich Muzykaliów, któremu mam przyjemność przewodniczyć, a w skład którego wchodzą muzykolodzy z Krakowa, Lublina, Łodzi, Opola, Poznania, Warszawy i Szczecina. W koncertach i nagraniach biorą udział najwybitniejsze polskie zespoły muzyki dawnej, takie jak: Kapela Jasnogórska pod dyr. Jana Tomasza Adamusa, Zespół Muzyki Dawnej „Floripari” z Zamku Królewskiego na Wawelu pod dyr. Aleksandra Tomczyka, Zespół Instrumentów Historycznych „Concerto Polacco” oraz Zespół Wokalny „Sine Nomine” pod dyr. Marka Toporowskiego, „Capella Czenstochoviensis” pod dyr. Tomasza Wabnica, Chór i Orkiestra Instrumentów z epoki La Tempesta pod dyr. Jakuba Burzyńskiego, Zespół Wokalny „A Capella Leopolis” oraz Kapela Dworska „Consortium Sedinum” pod dyr. Pawła Osuchowskiego, „Accademia dell’Arcadia” pod dyr. Bartłomieja Stankowiaka, Chór Kameralny „Cantores Minores Wratislavienses” pod dyr. Piotra Karpety i Zespół Śpiewaków Miasta Katowic „Camerata Silesia” pod dyr. Anny Szostak.

Koncerty, płyty, książki

Dzięki aktywnej i pełnej pasji działalności wymienionych wyżej instytucji i osób w ciągu trzech lat zorganizowano ponad 30 koncertów, podczas których wykonano ponad 100 dzieł autorstwa ponad 20 kompozytorów - dodajmy, że w większości były to współczesne prawykonania. W serii „Jasnogórska Muzyka Dawna”, realizowanej przez warszawskie firmy fonograficzne „Musicon”, „DUX” oraz „Acte Prealable”, ukazało się już 25 płyt (w większości są to także tzw. World premier recording), a kolejne ukażą się w najbliższych miesiącach. Warto w tym miejscu podkreślić, że w 2006 r. jedna z płyt tej serii uzyskała nominację do prestiżowej nagrody „FRYDERYKA” w kategorii „Muzyka dawna” (nr 11 - z dziełami o. E. Briknera i Jana Tomasza Żebro), natomiast w 2007 r. inna z płyt (nr 13 - z utworami o. Amando Ivanèića, paulina) zdobyła tę prestiżową i cenną nagrodę. W Polskim Wydawnictwie Muzycznym w Krakowie opublikowano 6 zeszytów nowej serii wydawniczej „Musica Claromontana” (dzieła Marcina Józefa Żebrowskiego, o. E. Briknera i J. Elsnera), a kolejne 3 pozycje są w przygotowaniu. W najbliższym czasie do projektu dołączą kolejne wydawnictwa: „Musica Iagellonica” z Krakowa oraz „Polihymnia” z Lublina. Dopełnieniem całej serii będą zaś publikacje książkowe, zawierające materiały zorganizowanych konferencji naukowych poświęconych muzykom jasnogórskim (dotychczas zorganizowano konferencje poświęcone M.J. Żebrowskiemu, o. E. Briknerowi, o. C. Gieczyńskiemu i o. W. Leszczyńskiemu), spośród których pierwsze tytuły ukażą się na początku 2008 r.
Na podstawie przytoczonych wyżej informacji widać wyraźnie, że jasnogórska muzyka dawna, wykonywana z dawnych manuskryptów i na dawnych instrumentach, nie pozostaje tylko w sferze marzeń, ale stała się rzeczywistością.