Pierwsze od zakończenia II wojny światowej oficjalne spotkanie reprezentantów całego polskiego narodu, rozdzielonego przez dziesięciolecia żelazną kurtyną, odbyło się ponad 20 lat temu, w październiku 1990 r. w Rzymie, pod duchowym patronatem Ojca Świętego Jana Pawła II. Była to konferencja „Kraj - emigracja” - spotkanie przedstawicieli organizacji polonijnych i polskich z 22 krajów świata oraz delegacji Stowarzyszenia „Wspólnota Polska”, którego prezes - prof. Andrzej Stelmachowski reprezentował jednocześnie, jako marszałek Senatu RP, najwyższe władze państwowe.

Przechować pamięć

Decyzje mocarstw podjęte w Jałcie sprawiły, że poza granicami PRL-u pozostały setki tysięcy Polaków, którzy nie chcąc zgodzić się na życie w zniewolonej ojczyźnie, wybrali los emigrantów. Wywodząca się z Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie i skupiona wokół Prezydenta i Rządu Polskiego na Wychodźstwie emigracja niepodległościowa, reprezentowana przez Radę Koordynacyjną Polonii Wolnego Świata, przyjmując rolę nosiciela tradycji II Rzeczypospolitej, przechowała troskliwie pamięć o wolnej Polsce i niosła, w kraju i na emigracji, nadzieję wszystkim, dla których niepodległość była przedmiotem odległej, choć oczywistej przyszłości. Poza wschodnią granicą kraju pozostawały setki tysięcy zapomnianych Polaków, konsekwentnym wysiłkiem komunistycznej propagandy usuniętych ze społecznej świadomości.
W 1989 r. Polska stała się wolnym i niepodległym krajem. Minione lata pozostawiły jednak wiele nieufności między Macierzą a Polakami, których historyczne okoliczności zmusiły do pozostania za granicą. Aby ten rów niechęci zasypać, aby doprowadzić do ponownego zjednoczenia w jeden naród wszystkich rozsianych po świecie Polaków, grupa luminarzy polskiego życia publicznego - senatorów i posłów, działaczy niepodległościowych, hierarchów Kościoła, wybitnych naukowców i ludzi kultury - założyła w lutym 1990 r. Stowarzyszenie „Wspólnota Polska”, które przystąpiło do odbudowy więzi Polonii i Polaków zamieszkałych za granicą z Ojczyzną, jej językiem i kulturą oraz do niesienia pomocy tym, którzy jej potrzebowali najbardziej - Polakom na Wschodzie.

Pielęgnować narodową tożsamość

Dzisiaj, po ponad 20 latach, ruch polonijny okrzepł, systematycznie odbywają się Zjazdy Polonii i Polaków z Zagranicy, powstało wiele nowych organizacji, ogólnych i branżowych, lokalnych i ponadregionalnych. Polacy na Wschodzie mimo przeszkód stworzyli wiele instytucji pozwalających pielęgnować narodową tożsamość.
Stowarzyszenie „Wspólnota Polska” pozostaje największą spośród instytucji, których celem jest niesienie pomocy rozrzuconym po świecie Polakom i podtrzymywanie ich więzi z ojczyzną. Uzgodnieniu programu, a także wzajemnemu poznaniu i omówieniu wszystkich aspektów współpracy służyły wielkie zjazdy, zorganizowane przez Stowarzyszenie: Spotkanie Polonii Wschodu i Zachodu w Rzymie w 1990 r. oraz trzy Zjazdy Polonii i Polaków z Zagranicy: Kraków 1992 r., Warszawa - Pułtusk - Kraków - Częstochowa 2001 r. oraz Warszawa 2007 r.
Zakres zadań Stowarzyszenia „Wspólnota Polska”, dyktowany potrzebami Polonii, rozszerza się nieustannie. Zarząd krajowy, 24 oddziały i 6 domów Polonii współpracuje z organizacjami polonijnymi w dziedzinie oświaty, nauki, kultury, sportu i turystyki. Organizuje m.in. warsztaty i staże zawodowe, kursy języka i kultury polskiej, kursy metodyczne dla nauczycieli języka polskiego, szkoły letnie języka i kultury, „zielone szkoły”. W ramach akcji letniej Stowarzyszenia z wypoczynku w Polsce corocznie korzysta ok. 4 tys. dzieci i młodzieży przybywających na kolonie, obozy, warsztaty, plenery itp. „Wspólnota Polska” w ramach współpracy ze szkołami polonijnymi na całym świecie dostarcza też podręczniki i pomoce dydaktyczne. Od kilku lat jest kontynuowany, zainicjowany przez Stowarzyszenie, program szkół partnerskich, łączący szkoły na Wschodzie ze szkołami na Zachodzie i w kraju. Udzielając szerokiej pomocy w odradzaniu polskości na Wschodzie oraz nawiązując nowe kontakty z polskimi skupiskami i tworzącymi się organizacjami, Stowarzyszenie angażuje się m.in. w pomoc Polakom w Kazachstanie, a także repatriantom, którzy osiedlili się już w Polsce.
„Wspólnota Polska” rozpoczęła w 2010 r., z inicjatywy śp. prezesa Macieja Płażyńskiego, przygotowanie obywatelskiego projektu ustawy repatriacyjnej, który na jesieni tegoż roku został złożony na ręce marszałka Sejmu. Pod projektem podpisało się ponad 200 tys. Polaków. Z jego inspiracji powstał także program „Lato z Polską”, podyktowany troską o to, by dzieci uczące się języka polskiego miały kontakt ze współczesną Polską - wspólnie z kilkudziesięcioma samorządami w całym kraju organizujemy dziesięciodniowe pobyty edukacyjne dla dzieci z Białorusi, Ukrainy i Rosji, w których co roku bierze udział ok. 3 tys. dzieci.
Program „Czas na Polskę” adresowany jest do środowisk polonijnych, którym brakuje nauczycieli języka polskiego, a także osób, które przybliżałyby polską kulturę, zwyczaje i pomogłyby organizować życie polskiej wspólnoty - organizujemy wyjazdy wolontariuszy. W roku 2010/2011 ośmiu wolontariuszy spędziło pół roku w środowiskach polonijnych Argentyny, Brazylii i Kanady. W tym roku kolejni wolontariusze wyjadą do Rosji, Armenii i na Ukrainę.

Inwestować w polskość

Prowadzenie działalności oświatowej i kulturalnej wymaga stosownej bazy lokalowej, szczególnie w regionach zamieszkałych przez znaczną liczbę Polaków. Stąd intensywny program inwestycyjny realizowany od lat przez „Wspólnotę Polską”. Wyposażamy i budujemy szkoły na Wschodzie, m.in. na Litwie - w Wilnie, na Białorusi - w Grodnie i Wołkowysku, na Łotwie - w Rezekne i na Ukrainie - w Gródku Podolskim, Mościskach i Strzelczyskach. Wśród inwestycji Stowarzyszenia za wschodnią granicą są też domy polskie - w Grodnie, Baranowiczach, Lidzie, Mohylewie i Szczuczynie na Białorusi, w Nowym Sołońcu na rumuńskiej Bukowinie, w Żytomierzu na Ukrainie oraz Dom Polski w Wilnie. W Ameryce Południowej wybudowaliśmy domy polskie w Campo do Tenente i Guarani das Missőes oraz Polonijne Centrum Kultury w Aquia Branca i Dom Młodzieży w Rio de Janeiro w Brazylii.
Stowarzyszenie jest organizatorem popularnych wśród Polonii festiwali, m.in. Światowego Festiwalu Polonijnych Zespołów Folklorystycznych w Rzeszowie i Światowego Festiwalu Chórów Polonijnych w Koszalinie, cyklicznego zlotu młodzieży polonijnej - „Orle Gniazdo”, a także imprez sportowych, jak Polonijne Igrzyska Sportowe (letnie i zimowe). Systematycznie organizowane Forum Oświaty Polonijnej służy wymianie doświadczeń nauczycieli polskich pracujących w różnych środowiskach polonijnych i polskich poza granicami kraju. O szczególnej, wiodącej roli oświaty w naszym programie świadczy także temat tegorocznego III Kongresu Polskich Towarzystw Naukowych na Obczyźnie - „Młodzież polska na obczyźnie - zadania edukacyjne”, który we wrześniu odbył się w Krakowie.
Jedna z najważniejszych cyklicznych imprez, realizowanych przez „Wspólnotę Polską”, i zarazem jedna z największych imprez polonijnych to Światowy Festiwal Polonijnych Zespołów Folklorystycznych w Rzeszowie. Tegoroczny Festiwal, zorganizowany już po raz piętnasty, zgromadził 42 zespoły z 16 krajów. Na estradach Rzeszowa i Podkarpacia wystąpiło ponad 1400 tancerzy i muzyków, dla których tradycyjna kultura ludowa jest prawdziwą pasją. Szczególną, integrującą rolę w środowiskach polonijnych pełnią organizowane przez Stowarzyszenie „Wspólnota Polska” polonijne zawody sportowe. Najważniejsze z nich to: Polonijne Igrzyska Młodzieży Szkolnej im. Jana Stypuły (11 edycji przygotowanych przez oddział w Łomży), Światowe Zimowe Igrzyska Polonijne i najważniejsze, a także największe z nich, zorganizowane w tym roku po raz piętnasty - Światowe Letnie Igrzyska Polonijne.

Autor jest prezesem Stowarzyszenia „Wspólnota Polska”