Przenieśmy się do wiosek Kielecczyzny, w koniec XIX i pierwsze dekady XX wieku, które to czasy i miejsca tak nowatorsko spenetrował badacz obyczaju na terenie obecnej diecezji kieleckiej ks. Władysław Siarkowski (1840 – 1902), archeolog, etnograf, historyk – uczony. Jego dorobek wciąż służy etnografom. Które z tamtych obyczajów, jakie ślady obrzędowości pozostały do dzisiaj?

Dni inne niż wszystkie

Do Wielkiego Czwartku wszelkie grubsze prace domowe powinny być już pokończone. Jak na podstawie badań w terenie stwierdza Hanna Mielicka („Kultura obyczajowa mieszkańców wsi kieleckiej XIX i XX wieku”), szczególnie „zakazane było hałasowanie, by uczcić Pana Jezusa”. W chłopskich rodzinach – biednych i bogatych– trwało przygotowywanie święconego oraz świątecznych potraw, obfitszych niż na co dzień.

W Wielki Czwartek na znak żałoby w kościołach milkły dzwony, co nazywano „zawiązywaniem”. Ich dźwięk zastępowały kołatki, grzechotki, trajkotki lub tzw. tarapotki, usposabiając tym samym gromady chłopców do hałasowania we wsiach. W kościołach urządzano „ciemnice” i sprawowano Msze Wieczerzy Pańskiej, z charakterystycznym i wymownym akcentem umycia nóg dwunastu mężczyznom przez celebransa. W chałupach kończono porządki, w tym mycie obrazów „do czysta”, a izby dekorowano kolorowymi bibułkowymi kwiatami i pająkami, aby współbrzmiały z przyrodą rozbudzoną do nowego życia.

Wielki Piątek to dzień największej żałoby, zasłoniętych fioletowym kirem wizerunków Chrystusa, ogołoconych z kwiatów i obrusów ołtarzy, przejmującej liturgii wielkopiątkowej z Drogą Krzyżową, na którą chodzili ponoć najwięksi grzesznicy i ścisłego postu – niełatwego, gdy w kuchniach warzyło się smakowite świąteczne jadło, gdy gospodynie wypiekały baby i kołacze, rosnące pod pierzynami. Wielu w tym dniu nic nie brało do ust, inni zadowalali się suchym chlebem, ziemniakami, kawałkiem śledzia. W kościołach urządzane były (i nadal są) groby Jezusa, niegdyś przeważnie w formie grot skalnych, bogato dekorowanych, w czym uczestniczyły wiejskie kobiety. Przy grobach straż zaciągali mężczyźni – strażacy albo członkowie różnych bractw, stróżując do Rezurekcji. Nastrój powagi tego dnia zakłócały hałaśliwe obrzędy „pogrzebu” żuru i śledzia. Młodzi chłopcy biegali po wsiach z garnkiem żuru na plecach, zmieszanego z popiołem i różnymi odpadkami oraz z drewnianym lub tekturowym śledziem na patyku. W chwili nieuwagi rozbijano taki garnek na plecach nowicjusza w grupie, a resztki żuru wraz ze śledziem zakopywano gdzieś pod drzewem.

Wielki Piątek to także czas gotowania i malowania całej sterty jaj. Jajko wielkanocne – symbol odradzającego się życia, musiało być elementem święconego, niezbędnym dodatkiem do świątecznego żuru i charakterystyczną świąteczną ozdobą. Według polskich wierzeń ludowych stanowi antidotum na wszelkie zło, toteż skorupki z poświęconych jaj lub całe jaja były skrupulatnie wykorzystywane.

Wszystkie świąteczne dekoracje, ale i przyrządzanie potraw powinno być zakończone właśnie w Wielki Piątek. Z tym dniem łączyło się także przekonanie o uzdrawiającej sile wody, szczególnie bieżącej. Stąd poranne wyprawy do źródełek, obmywanie oczu i szereg innych związanych z wodą rytuałów, o zróżnicowanej interpretacji.

Ks. W. Siarkowski pisze: „Powszechnie myją się wodą przed wschodem słońca, na polu, w celu zabezpieczenia się od bolaków i jadówek (krost)”. Pamięć o tym zwyczaju jest przechowywana m.in. w Górach Świętokrzyskich, wioskach parafii Wielkanoc i Mieronice. I ponownie ks. W. Siarkowski: „Gospodarze w Wielki Piątek przed wschodem słońca wychodzili na swe obsiane pola. Aby ustawić na nich krzyżyki drewniane (…), aby chronić je od zarazy”.

„Dla oświęcenia”

Wielka Sobota to dzień święcenia pokarmów, ognisk przed kościołami, przejmującej liturgii Wigilii Paschalnej w kościołach. Święcenie pokarmów tradycyjnie odbywało się w domach zamożniejszych gospodarzy, przy kapliczkach lub przydrożnych krzyżach albo przy dworach, tak jak np. działo się to w Ciekotach przed dworkiem Żeromskich, gdzie bryczką zajeżdżał ksiądz z Leszczyn, aby poświęcić pokarmy znoszone w koszach, kobiałkach, miskach. Dbano o dekorację stołu pod święcone, przykrytego śnieżnobiałą tkaniną, dekorowanego kolorowymi wycinankami i borowiną, z barankiem z masła lub ciasta po środku. Stoły uginały się od obfitości jaj, mięsiw, bab i kołaczy. Sól, chrzan, masło, chleby – to także obowiązkowe elementy święconych pokarmów. Po obrzędzie poświęcenia, pokarmy umieszczano na honorowym miejscu na stole aż do wielkanocnego śniadania.

Ks. Siarkowski: „Po wsiach koło Kielc kładą po kilka ziemniaków po rogach płachty, na której w Wielką Sobotę rozłożone święcone (…). Takie ziemniaki domieszją potem do sadzenia”. A w innym miejscu czytamy: „W kieleckim na to, żeby grzmoty ustały wynoszą z domu prześcieradło, które leżało pod święconem”.

Przy kościołach w wielkosobotnie wieczory płoną ogniska – święci się ogień i ciernie, zazwyczaj tarniny, na pamiątkę ukoronowania Chrystusa koroną cierniową. I poświęcona woda zabrana z kościołów, i ciernie mają szerokie zastosowanie chroniące obejście i domowników od wszelkiego zła. Celebracje Liturgii Paschalnej odbywały się dawniej w nocy i kończyły nad ranem, procesją rezurekcyjną i radosnym Alleluja. W tę wyjątkową noc, a i potem przez cały świąteczny dzień trwały wielkie kanonady, z użyciem ładunków często własnego pomysłu, jako salut na cześć Zmartwychwstałego Chrystusa i na pamiątkę wielkiego łoskotu, z jakim usuwał się kamień grobowy oraz oślepiającego światła, które stało się w czas Zmartwychwstania.

Solenne Alleluja!

Pierwszy dzień obchodów świąt Wielkiej Nocy – Niedziela Zmartwychwstania to czas modlitwy, uroczystych celebracji religijnych, dzielenia się święconym i odpoczynku.

Obchody religijne święta, w których gorliwie uczestniczyli mieszkańcy wsi, rozpoczynała rezurekcja – wyjątkowo uroczysta Msza z procesją, obwieszczająca uczestnikom zmartwychwstanie. Ta tradycja w Polsce liczy ponad 500 lat!

Choć liturgicznie procesja rezurekcyjna powinna się odbywać w nocy po liturgii Wielkiej Soboty, w tradycji polskiego Kościoła poprzedza ona Mszę rezurekcyjną w niedzielny poranek wielkanocny. Fakt ten ma korzenie w czasach niewoli narodowej, gdy Kościół pod zaborami nie mógł sprawować nocnych liturgii.

W kościołach i przed kościołami winszowano sobie doczekania Wielkanocy, a po rezurekcji odbywały się wyścigi do domu, konne lub piesze. Tych, którzy mieli najszybsze konie, czekały udane święta. Tych, którzy przybieli pierwsi – udane żniwa. Po części religijnej następował obrzęd domowy – życzeń i uroczystego dzielenia się święconym, zaczynając od jajka. Niekiedy niedzielny poranek mógł wyglądać inaczej – święconym i łykiem gorzałki gospodarz obdzielał jeszcze przed Rezurekcją. Z szacunku jedzono je na stojąco.

Powaga pierwszego dnia świąt ustępowała w Lany Poniedziałek, bogaty w zabawy i życie towarzyskie, związane z symboliką wody i wiarą w jej oczyszczającą moc, szczególnie silną od Wielkiej Nocy do Zielonych Świątek (a nawet do św. Jana). Wylewanie wiader wody na kobiety, szczególnie niezamężne, wrzucanie ich do stawu, zalewanie wodą przy studni – określano jako dzień św. Lejka lub śmigus-dyngus. Ks. Siarkowski do Kielecczyzny odnosi zwyczaj gromadek dzieci chodzących po „śmigusie” i śpiewających pobożne pieśni oraz gospodarzy obchodzących procesyjnie w Poniedziałek Wielkanocny pola i odwiedzających domostwa po „śmigusie”.