Większość oparzeń dotyczy dzieci. Wynika to z ich usposobienia psychofizycznego i jest dla nich bardziej bolesne ze względu na wrażliwą i cieńszą skórę. Na większe ryzyko oparzeń narażeni są również dorośli z obniżoną sprawnością oraz osoby chore psychicznie. Ryzyko obrażeń termicznych jest wysokie także w określonych grupach zawodowych: górników, hutników, strażaków, pracowników gastronomii. Ryzyko uogólnione jest związane z katastrofami ogniowymi, jak pożary domostw czy hal widowiskowych. Ale tak naprawdę dotyczy ono każdego. Nasilenie tego typu obrażeń zależy od czasu działania gorąca na skórę i od wysokości temperatury. Na zagrożenie osoby poszkodowanej ma wpływ wielkość powierzchni oparzonej skóry, głębokość uszkodzeń, istniejące wcześniej schorzenia ogólnoustrojowe i wiek. Oparzenia termiczne powstają przede wszystkim w mechanizmie działania gorących cieczy na tkanki. Od wysokości temperatury i czasu ekspozycji, a także czynnika uszkadzającego zależy, w jakim stopniu dojdzie do zmian odwracalnych i nieodwracalnych, w tym przypadku do martwicy tkanek. Uszkodzenia miejscowe i uogólniona reakcja organizmu na uraz termiczny są najbardziej charakterystyczne, ponadto rozwija się choroba oparzeniowa. Warto zatem wiedzieć, co robić, gdy już dojdzie do niefortunnego zdarzenia, by uniknąć niepożądanych powikłań.

Pierwsza pomoc i leczenie

Przestrzeganie wskazanej kolejności podejmowanych czynności umożliwi racjonalne i skuteczne działanie ratownicze, zmniejszy ryzyko wystąpienia paniki i działania chaotycznego, które są bardzo prawdopodobne w zdarzeniach, w których ofiarami i świadkami są dzieci. Udzielając pierwszej pomocy oparzonemu, zawsze najpierw pamiętajmy o zapewnieniu bezpieczeństwa ratownikowi. Należy odciąć źródło energii i zaopatrywać chorego w bezpiecznym miejscu. Ranę należy chłodzić wodą przez minimum 15 min i zabezpieczyć sterylnym opatrunkiem (nie stosuje się na oparzenie substancji natłuszczających). Jak najszybciej trzeba usunąć odzież i biżuterię z oparzonych kończyn, ponieważ na skutek urazu dochodzi do szybko narastającego obrzęku. W ciężkich oparzeniach, gdy chory jest nieprzytomny i istnieje podejrzenie oparzenia dróg oddechowych, należy wezwać pogotowie. Osobę płonącą trzeba położyć, ponieważ ruch wznieca płomień, gasić kocem, oblać wodą lub toczyć po podłożu. Pierwsza pomoc u chorego oparzonego ma duży wpływ na rokowanie i przebieg leczenia. Szczególnie chłodzenie rany oparzonej w pierwszych kilkunastu minutach po urazie decyduje o dalszym gojeniu. Na skutek chłodzenia wodą zmniejsza się energia cieplna okolicy oparzonej, co zabezpiecza ranę przed pogłębieniem. Duże znaczenie w procesie leczenia oparzonego mają wiek chorego oraz choroby towarzyszące.

Ocena rany

U chorych ciężko oparzonych na miejscu zdarzenia zespół pogotowia zabezpiecza podstawowe czynności życiowe (drogi oddechowe, wkłucia dożylne), komfort cieplny, mający na celu zabezpieczenie chorego przed wychłodzeniem, i rozpoczyna leczenie przez podanie dożylnie dużych ilości płynów. Chorym oparzonym podaje się profilaktykę przeciwtężcową. Ocena rany jest trudna, gdyż proces zniszczenia tkanek w ranie oparzeniowej może postępować, pogłębiać się. Obraz zmienia się w ciągu od kilku do kilkudziesięciu godzin po oparzeniu. Powierzchnię oparzenia oblicza się najczęściej według reguły Wallace’a, nazywanej regułą dziewiątek: powierzchnia głowy i każdej kończyny górnej wynosi po 9%, powierzchnia przednia tułowia, powierzchnia tylna tułowia oraz każdej kończyny dolnej – po 18%, lub za pomocą „reguły ręki”, według której powierzchnia ręki stanowi 1% całkowitej powierzchni ciała.

Nie można zwlekać

Najlepsze rezultaty w leczeniu osób oparzonych mają specjalistyczne ośrodki zajmujące się leczeniem oparzeń. System ratownictwa w Polsce umożliwia transport chorych ciężko oparzonych bezpośrednio z miejsca zdarzenia do jednego z kilku wysoko specjalistycznych oddziałów leczenia oparzeń za pomocą Lotniczego Pogotowia Ratunkowego (LPR). Warto pamiętać, że nie można zwlekać z konsultacją, ponieważ liczy się czas. Osoba, która jest świadkiem wypadku skutkującego powstaniem oparzenia, powinna zawsze udzielić pierwszej pomocy.

Rodzaje oparzeń

Oparzenia powierzchowne, powodujące uszkodzenie naskórka i rumień, nie wymagają leczenia w ośrodku specjalistycznym. W aptekach dostępne są substancje zarówno na receptę, jak i bez recepty. Tego rodzaju środki na oparzenia stosuje się w lżejszych przypadkach. Wśród preparatów na oparzenia można znaleźć: maści z alantoiną, D-pantenolem, srebrem, antybiotykiem; pianki na oparzenia; żele na oparzenia; kremy na oparzenia; aerozole na oparzenia; plastry na oparzenia; opatrunki specjalistyczne (hydrożelowe, hydrokoloidowe, hydrowłókniste, piankowe, z jonami srebra). Rany się goją, nie pozostawiając blizn. Oparzenia powierzchowne w pierwszych dniach po urazie mogą powodować silne dolegliwości bólowe, w związku z czym należy przyjmować leki przeciwbólowe (np. paracetamol).

Oparzenie głębokie obejmuje pełną grubość skóry oraz naczynia, nerwy skórne i tkankę podskórną. Skóra jest twarda, blada, „woskowa” lub brunatna, niewrażliwa na ból. Leczenie oparzenia głębokiego wymaga ingerencji chirurgicznej: wycięcia martwicy, zamknięcia ubytków przeszczepami skóry, zawsze też pozostawia blizny i może być przyczyną utrwalonych przykurczy. Blizny oparzeniowe wymagają wielomiesięcznej ochrony przed promieniowaniem UV, natłuszczania i masażu.

Najgłębsze oparzenia charakteryzują się uszkodzeniem pełnej głębokości skóry oraz sąsiadujących tkanek lub narządów. Oparzona okolica ciała jest zwęglona, wymaga usunięcia chirurgicznego i przeszczepów skóry (najczęściej stosuje się przeszczepy autogenne, czyli z własnej skóry) lub zamknięcia ubytku plastyką płatową, a w najcięższych przypadkach – amputacji.